सिन्धुपाल्चोकको मेलम्ची नगरपालिका–११, ज्यामिरेमा अवस्थित सुकुम्बासी बस्तीका बालबालिका अहिले परीक्षाको पूर्वसन्ध्यामा छन्। यो बस्तीका बालबालिकाका लागि परीक्षा केवल शैक्षिक उपलब्धिको मापन मात्र होइन, यो त उनीहरूको भविष्यको ढोका खोल्ने र बन्द गर्ने एक निर्णायक क्षण हो। तर, यो निर्णायक क्षणमा उनीहरूले भोग्नुपरेको मानसिक दबाब सामान्य छैन। भौतिक अभाव र सामाजिक उपेक्षाबीच हुर्किएका यी बालबालिकाका लागि पढाइलाई निरन्तरता दिनु आफैंमा एउटा ठूलो संघर्ष हो। नेपालको संविधानले नै प्रत्येक नागरिकलाई शिक्षाको हक सुनिश्चित गरेको छ, तर ज्यामिरे जस्ता सुकुम्बासी बस्तीका बालबालिकाका लागि यो हक व्यवहारमा ल्याउनु निकै चुनौतीपूर्ण छ। उनीहरूको दैनिक जीवनयापन नै कष्टकर हुने भएकाले शिक्षामा ध्यान दिनु उनीहरूका लागि एक अतिरिक्त बोझ बन्न पुगेको छ।
सुकुम्बासी बालबालिकाको शिक्षामा पहुँचको असमानता र दैनिक संघर्ष
ज्यामिरे सुकुम्बासी बस्तीमा करिब ३० घरपरिवारको बसोबास छ। यहाँका अधिकांश बालबालिका सरकारी विद्यालयमा अध्ययन गर्छन्, जसले शिक्षामा पहुँचको केही हदसम्म सुनिश्चितता प्रदान गर्दछ। तर, विद्यालयसम्म पुग्नै उनीहरूले दैनिक घण्टौंको पैदल यात्रा गर्नुपर्छ, जसले उनीहरूको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा समेत असर पार्दछ। कतिपय बालबालिकालाई त विद्यालय जानका लागि बिहानै घरको काम सिध्याउनुपर्छ, जसमा दाउरा घाँस गर्ने, पानी बोक्ने जस्ता जिम्मेवारीहरू पर्छन्। यो अवस्थाले उनीहरूको पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो बनाउँछ र विद्यालयमा उपस्थितिलाई समेत प्रभावित पार्न सक्छ। नेपालको भौगोलिक विकटता र आर्थिक असमानताले गर्दा सुगम क्षेत्रका बालबालिकाको तुलनामा यस्ता दुर्गम क्षेत्रका बालबालिकाले शिक्षा प्राप्त गर्न थप कठिनता भोग्नुपरेको छ।
बस्तीकी १२ वर्षीया सुनिता तामाङ कक्षा ६ मा पढ्छिन्। उनी भन्छिन्, “घरमा पढ्ने वातावरण छैन। साँझमा बत्ती बाल्न पनि गाह्रो हुन्छ। परीक्षा नजिकिँदा झन् डर लाग्छ, कतै फेल भइन्छ कि भनेर।” सुनिताजस्तै धेरै बालबालिकाले घरमा पढ्ने वातावरण नभएको र अभिभावकको सहयोग नपाएको गुनासो गर्छन्। अभिभावकहरू स्वयं दैनिक मजदुरी गरेर परिवार पाल्न व्यस्त हुन्छन्, जसले गर्दा उनीहरू छोराछोरीको पढाइमा खासै ध्यान दिन भ्याउँदैनन्। यसले गर्दा बालबालिकालाई गृहकार्य गर्न वा पढाइका लागि आवश्यक सहयोग लिन गाह्रो हुन्छ। नेपालमा बाल श्रमको समस्या पनि ठूलै छ, जसले गर्दा धेरै बालबालिका पढाइ छोडेर काम गर्न बाध्य हुन्छन्। सुनिताको अवस्थाले त्यही चित्रण गर्दछ।
- ज्यामिरे सुकुम्बासी बस्तीमा करिब ३० घरपरिवारको बसोबास छ, जसले एक सानो तर महत्वपूर्ण समुदायको प्रतिनिधित्व गर्दछ।
- यहाँका अधिकांश बालबालिका सरकारी विद्यालयमा अध्ययनरत छन्, जुन राज्यको शिक्षाप्रतिको प्रतिबद्धताको एक सानो सङ्केत हो।
- विद्यालय पुग्न दैनिक घण्टौं पैदल हिँड्नुपर्छ, जसले उनीहरूको ऊर्जा र समय दुवैलाई खपत गर्दछ।
- घरमा पढ्ने वातावरणको अभाव छ, जसमा पर्याप्त प्रकाश, शान्ति र अध्ययन सामग्रीको कमी पर्दछ।
- परीक्षाको तयारीमा उनीहरूले गम्भीर मानसिक दबाब महसुस गर्छन्, जुन उनीहरूको भविष्यको चिन्तासँग जोडिएको छ।
परीक्षाको दबाब, सिकाइको खाडल र भविष्यको चिन्ता
परीक्षा नजिकिँदै गर्दा यी बालबालिकाको मनमा अनेकौं तरंगहरू उत्पन्न हुन्छन्। एउटा त छँदैछ, पढ्न पाएको छैन, कसरी राम्रो गर्लान् भन्ने चिन्ता। अर्कोतिर, यदि परीक्षामा राम्रो गर्न सकेनन् भने के होला भन्ने डर, जसले उनीहरूको भविष्यलाई अनिश्चित बनाउन सक्छ। कतिपय बालबालिका त परीक्षाको नाम सुन्नेबित्तिकै तनावमा आउँछन्, जसले उनीहरूको समग्र सिकाइ प्रक्रियालाई नै अवरुद्ध पार्न सक्छ। नेपालमा परीक्षा प्रणाली प्रायः मूल्याङ्कनमा केन्द्रित हुने भएकाले, विद्यार्थीहरूमा दबाब बढी हुने गरेको छ।
बस्तीका शिक्षकहरूका अनुसार, यी बालबालिकामा सिकाइको स्तर कमजोर हुनुमा उनीहरूको पारिवारिक र सामाजिक परिवेश मुख्य कारण हो। “उनीहरू पढ्न चाहन्छन्, तर उनीहरूलाई चाहिने आधारभूत सुविधा र वातावरण छैन,” एक शिक्षकले भने। “कक्षामा अरू विद्यार्थीको तुलनामा उनीहरू पछि पर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको आत्मबल कमजोर हुन्छ।” यो सिकाइको खाडलले उनीहरूलाई अगाडि बढ्नबाट रोक्छ र उनीहरूको शैक्षिक यात्रालाई झनै कठिन बनाउँछ। नेपालमा शिक्षाको गुणस्तर सुधारका लागि धेरै प्रयासहरू भए तापनि, ज्यामिरे जस्ता क्षेत्रहरूमा यसको प्रभाव पुग्न सकेको छैन।
सामुदायिक प्रयास, सीमित स्रोत र भविष्यको आशा
यद्यपि, यो बस्तीका केही सचेत युवा र शिक्षकहरूको प्रयासमा बालबालिकालाई पढाइमा सहयोग गर्नका लागि साँझमा कोचिङ कक्षा सञ्चालन गर्ने गरिएको छ। यो प्रयासले बालबालिकालाई केही हदसम्म भए पनि सहयोग पुगेको छ र उनीहरूलाई पढाइमा थप हौसला मिलेको छ। स्थानीय युवाहरूले चन्दा उठाएर बत्ती र केही अध्ययन सामग्रीको व्यवस्था मिलाएका छन्, जुन उनीहरूको प्रतिबद्धताको प्रमाण हो। यस्ता सामुदायिक पहलहरूले शिक्षाको पहुँच बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्, विशेष गरी जहाँ सरकारी सहयोग कम पुग्छ।
“हामीले सकेको गर्छौं,” स्थानीय युवा नेता प्रकाश तामाङ भन्छन्, “तर यो पर्याप्त छैन। सरकार र अन्य निकायको सहयोग बिना यी बालबालिकाको भविष्य सुनिश्चित गर्न गाह्रो छ।” उनीहरूलाई थप अध्ययन सामग्री, खेल्ने ठाउँ र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, पढ्ने वातावरणको खाँचो छ। नेपालमा सुकुम्बासी समस्या एउटा जटिल सामाजिक मुद्दा हो, जसको समाधानका लागि सरकारी नीति र कार्यान्वयनमा थप ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ। शिक्षामा लगानी गर्नु भनेको देशको भविष्यमा लगानी गर्नु हो।
परीक्षाको यो समय यी बालबालिकाका लागि मात्र होइन, यो समुदाय र समग्र शिक्षा प्रणालीका लागि पनि एउटा चुनौती हो। उनीहरूको सानो प्रयास र आशालाई सम्बोधन गर्न नसक्ने हो भने, शिक्षामा पहुँचको यो खाडल झन् गहिरिँदै जानेछ। नेपालमा शिक्षाको समान पहुँच सुनिश्चित गर्नका लागि सरकारले विशेष कार्यक्रमहरू ल्याउनुपर्ने देखिन्छ, जसले ज्यामिरे जस्ता सुकुम्बासी बस्तीका बालबालिकालाई लक्षित गर्नेछ।
अहिलेको परीक्षाको नतिजाले यी बालबालिकाको भविष्यको एउटा पाटो तय गर्नेछ। तर, उनीहरूको वास्तविक परीक्षा त अभाव र असमानताबीच जीवन जिउने संघर्षमा छ, जुन परीक्षा उनीहरू हरेक दिन दिइरहेका छन्। यो संघर्षमा उनीहरूलाई साथ दिनु समाजको दायित्व हो।
अगामी साताहरूमा सिन्धुपाल्चोकका सुकुम्बासी बालबालिकाको शिक्षाको भविष्य
आगामी साताहरूमा ज्यामिरे सुकुम्बासी बस्तीका बालबालिकाको परीक्षाको नतिजा सार्वजनिक हुनेछ। यो नतिजाले उनीहरूको वर्तमान शैक्षिक अवस्थाको एक झल्को दिनेछ। तर, योभन्दा बढी महत्वपूर्ण कुरा भनेको यसले उनीहरूको भविष्यमा कस्तो प्रभाव पार्नेछ भन्ने हो। यदि नतिजा सन्तोषजनक रहेनछ भने, उनीहरूमा थप निराशा छाउन सक्छ। यसका लागि, स्थानीय सरकार, विद्यालय प्रशासन र गैरसरकारी संस्थाहरूले विशेष ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ। उनीहरूलाई थप शैक्षिक सहयोग, परामर्श र प्रेरणाको आवश्यकता पर्नेछ।
यसका साथै, यो घटनाले नेपालको शिक्षा प्रणालीमा विद्यमान असमानतालाई पुनः उजागर गरेको छ। आगामी दिनहरूमा, सरकारले सुकुम्बासी वा सीमान्तकृत समुदायका बालबालिकाको शिक्षामा पहुँच र गुणस्तर सुधार गर्नका लागि ठोस कदम चाल्नुपर्नेछ। यसमा विद्यालयसम्मको भौतिक पहुँच सुधार गर्ने, अध्ययन सामग्री उपलब्ध गराउने, शिक्षकहरूको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने र अभिभावकहरूलाई बाल शिक्षाको महत्वबारे सचेत गराउने जस्ता कार्यक्रमहरू समावेश हुन सक्छन्। ज्यामिरेको यो कथाले देशभरका यस्तै हजारौं बालबालिकाको प्रतिनिधित्व गर्दछ, जसको भविष्य उनीहरूलाई प्रदान गरिने शिक्षामा निर्भर गर्दछ।