उत्तर भारतका अत्यधिक प्रदूषित क्षेत्रसँग जोडिएका नेपालका १० जिल्लाका बासिन्दाको औसत आयु ५.१ वर्षले घटेको एयर क्वालिटी लाइफ इन्डेक्स–२०२४ (एक्युएलआई) प्रतिवेदनले खुलासा गरेको छ। यसले तराई क्षेत्रमा वायु प्रदूषणको भयावह असर स्पष्ट पारेको छ।
मौसमविद् विनोद पोखरेलले तुवाँलो र धुवाँले नेपाललाई छुन थालेको भन्दै आगामी दिनमा वायु प्रदूषण अझ बढ्ने चेतावनी दिएका छन्। विशेषगरी भारतको पञ्जाब र हरियाणा राज्यमा धान काटेपछि पराल डढाउने कार्य भइरहेकोले त्यसबाट निस्किएको धुवाँ नेपाल भित्रिने सम्भावना रहेको उनले औंल्याए।
पृष्ठभूमि
- हरेक वर्षको हिउँद र प्रिमनसुन (फागुनदेखि वैशाखसम्म) नेपालमा वायु प्रदूषण बढ्ने गर्छ।
- काठमाडौं उपत्यका कचौरा आकारको भएकाले यहाँ हप्तौंसम्म प्रदूषित हावा फैलने गरेको छ।
- नेपालमा पनि कात्तिक-मंसिरमा धान काटेपछि पराल डढाउने गरिन्छ, जसले प्रदूषण फैलाउँछ।
मधेश र लुम्बिनीमा प्रदूषणको उच्च जोखिम
मधेश र लुम्बिनी प्रदेशमा काठमाडौं उपत्यकाभन्दा बढी वायु प्रदूषण हुने गरेको विज्ञ भूषण तुलाधारले बताएका छन्। भारतको उत्तर प्रदेश राज्यको प्रदूषणको प्रभाव मधेश प्रदेशमा आउनु, हिउँदमा खेतबारीको पराल जलाउने र आगो बाल्ने प्रचलन बढी हुनु यसको मुख्य कारण हो।
औद्योगिक क्षेत्रहरू मधेशमै केन्द्रित भएकाले पनि अन्य प्रदेशको तुलनामा यहाँ बढी प्रदूषण रहेको तुलाधारले जनाए। तराईका भूभागमा पराल डढाउने, डढेलो र फोहोर जलाउने जस्ता कारणले पनि हावा प्रदूषित हुने गरेको छ।
- जनकपुर, धनुषा: वातावरण विभागका अनुसार, पछिल्लो २४ घण्टामा जनकपुर प्रदूषित सहरहरूको सूचीमा परेको छ।
- भरतपुर, चितवन: चितवनको भरतपुर पनि प्रदूषित सूचीमा छ, जसले तराई क्षेत्रभरि प्रदूषणको समस्या व्यापक रहेको देखाउँछ।
- देउखुरी, दाङ: दाङको देउखुरी पनि प्रदूषित सहरको सूचीमा परेको छ।
वातावरण विभागका अनुसार, पछिल्लो २४ घण्टामा काठमाडौंसहित ६ वटा सहर प्रदूषित सूचीमा परेका छन्। यी ६ सहरको औसत ‘एयर क्वालिटी इन्डेक्स’ (एक्यूआई) १५१ भन्दा माथि छ। काठमाडौंको रत्नपार्कमा एक्यूआई १८७ पुगेको विभागको तथ्यांक छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले एक्यूआई ५० भन्दा कम रहेको वायुलाई स्वस्थकर मानेको छ।
जनस्वास्थ्य र अर्थतन्त्रमा गम्भीर क्षति
नेपालमा वायु प्रदूषणका कारण वार्षिक करिब २६,००० मानिसको अकालमा मृत्यु हुने गरेको विश्व बैंकको जुन १७, २०२५ को प्रतिवेदनले देखाएको छ। यसले नेपालीको औसत आयु झन्डै साढे ३ वर्षले घटाएको छ।
खराब हावाको गुणस्तरको आर्थिक लागत प्रत्येक वर्ष नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) को ६ प्रतिशतभन्दा बढी रहेको विश्व बैंकले जनाएको छ। सन् २०१९ मा नेपालमा घरभित्र र बाहिर हुने वायु प्रदूषणका कारण ४२,१०० जनाको मृत्यु भएको थियो।
मौसमविद् पोखरेलले फोहोर जलाउने र अत्यधिक धुवाँ फाल्ने सवारीसाधनले अवस्था थप बिगार्न सक्ने भन्दै सावधानी अपनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्। उनले फोहोर नजलाउन, सवारीसाधनको नियमित मर्मत गर्न र आफ्नो ठाउँको वायु गुणस्तरबारे जानकारी राख्न सुझाव दिएका छन्।
प्रदूषण नियन्त्रणका लागि बहुक्षेत्रीय पहल
आगामी दिनमा वायु प्रदूषण अझ बढ्न सक्ने भएकाले व्यक्तिगत तथा सामुदायिक तहबाट सावधानी अपनाउनुपर्ने आवश्यकता रहेको छ। स्थानीय प्रदूषणका स्रोत घटाउनु र सफा हावाका लागि प्रयास गर्नु आवश्यक रहेको पोखरेलले बताएका छन्।
विश्व बैंकको प्रतिवेदनले स्वच्छ हावाका लागि विद्युतीय गाडी प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्न, इन्धनबाट चल्ने गाडीको निरीक्षण र मर्मत प्रणालीलाई सुदृढ पार्न तथा सडकको धुलो घटाउनुपर्नेमा जोड दिएको छ। साथै, साना तथा मझौला उद्यमहरूमा स्वच्छ प्रविधिहरू अपनाउनुपर्ने सुझाव पनि दिइएको छ। वातावरण विभागले प्रदूषण न्यूनीकरणका लागि अनुरोध जारी गर्दै उद्योग, कलकारखानाको वातावरणीय अनुगमन गर्ने बताएको छ।
