नेपालमा बाघको सङ्ख्या वृद्धि सकारात्मक भए पनि मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व बढ्नु चिन्ताको विषय बनेको छ। यसै सन्दर्भमा, केही ‘समस्याग्रस्त’ बाघहरूलाई छुट्टै संरक्षित क्षेत्रमा सार्ने वा राख्ने प्रस्तावमाथि बहस सुरु भएको छ। यो प्रस्तावले बाघ संरक्षणको वर्तमान नीति र भविष्यमा यसले पार्न सक्ने प्रभावबारे गम्भीर प्रश्नहरू उठाएको छ।
प्रस्तावको पृष्ठभूमि र कारण
पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा बाघको सङ्ख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ। राष्ट्रिय गणना अनुसार, सन् २०१० मा १२६ वटा रहेको बाघको सङ्ख्या सन् २०२२ मा ३५५ पुगेको छ। यो संरक्षण प्रयासको सफलता हो। तर, यसको अर्को पाटो मानवबस्ती नजिक बाघको चहलपहल बढ्नु र बाघको आक्रमणबाट मानवीय क्षति हुनु हो। विशेषगरी चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र आसपासका क्षेत्रमा यस्ता घटना बढेका छन्।
वन तथा वातावरण मन्त्रालय र राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले यस्ता ‘समस्याग्रस्त’ बाघहरू, जसले बारम्बार मानवमाथि आक्रमण गर्छन् वा मानवबस्तीमा पसेर आतङ्क मच्चाउँछन्, तिनलाई व्यवस्थापन गर्नका लागि छुट्टै पार्क वा संरक्षित क्षेत्रको अवधारणा अघि सारेका छन्। यसको मुख्य उद्देश्य मानव र बाघबीचको द्वन्द्वलाई न्यूनीकरण गर्नु र दुवैको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु हो। यदि कुनै बाघले बारम्बार आक्रामक व्यवहार देखाउँछ भने, त्यसलाई छुट्टै राखेर उसको व्यवहारको अध्ययन गर्ने र मानव बस्तीबाट टाढा राख्ने भन्ने यसको मूल तर्क हो।
मुख्य बुँदाहरू
- बाघको सङ्ख्या वृद्धिले संरक्षणमा सफलता मिले पनि मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व चुलिएको छ।
- ‘समस्याग्रस्त’ बाघहरूलाई छुट्टै संरक्षित क्षेत्रमा सार्ने प्रस्तावमाथि छलफल भइरहेको छ।
- यो प्रस्तावको मुख्य उद्देश्य मानव र बाघबीचको सङ्घर्षलाई कम गर्नु हो।
- यसका लागि सम्भावित स्थानहरूको खोजी र प्राविधिक अध्ययन सुरु भएको छ।
- यसले बाघ संरक्षणको वर्तमान मोडेलमाथि प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ।
संरक्षण कि सङ्कट?
यो प्रस्तावले संरक्षणविद्हरू र वन्यजन्तुविज्ञहरूबीच मिश्रित प्रतिक्रिया पाएको छ। एकथरीको विचारमा, आक्रामक बाघहरूलाई छुट्टै राख्नु मानव सुरक्षाका लागि आवश्यक कदम हो। यसले निकुञ्जभित्रको प्राकृतिक सन्तुलनमा पनि असर पार्ने सम्भावना कम हुन्छ। विशेषगरी, सिकार गर्ने बानी परिसकेका वा मानव सङ्गतमा बढी रमाउने बाघहरूलाई नियन्त्रणमा राख्न यो प्रभावकारी हुन सक्छ।
तर, अर्कोथरी विज्ञहरू यस प्रस्तावप्रति चिन्तित छन्। उनीहरूका अनुसार, बाघलाई ‘समस्याग्रस्त’ घोषणा गर्ने मापदण्ड के हो? के एउटा वा दुईवटा घटनाले बाघलाई ‘समस्याग्रस्त’ मान्न मिल्छ? बाघ मानवबस्तीमा आउनुको मुख्य कारण उसको प्राकृतिक बासस्थानको सङ्कुचन, आहाराको कमी वा चोरीसिकार जस्ता मानव-निर्मित कारणहरू हुन्। यदि मूल कारणलाई सम्बोधन गरिएन भने, बाघहरू मानवबस्तीमा आइरहनेछन्। यस्तो अवस्थामा, छुट्टै पार्क बनाउनु समस्याको दीर्घकालीन समाधान नभई केवल तात्कालिक उपाय मात्र हुनेछ।
त्यसैगरी, बाघका लागि छुट्टै पार्क बनाउनका लागि ठूलो क्षेत्रफलको जग्गा आवश्यक पर्छ, जुन नेपालको सानो भूगोलमा निकै चुनौतीपूर्ण छ। नयाँ क्षेत्रमा बाघलाई स्थानान्तरण गर्दा त्यसको प्राकृतिक व्यवहार, सामाजिक संरचना र प्रजननमा नकारात्मक असर पर्न सक्छ। बाघजस्तो संवेदनशील र एक्लो सिकारी जनावरका लागि उपयुक्त वातावरण तयार गर्नु आफैँमा जटिल काम हो।
नागरिकमाथि यसको असर
यदि यो प्रस्ताव कार्यान्वयनमा आएमा, यसको प्रत्यक्ष असर स्थानीय समुदायमा पर्नेछ। एकातर्फ, बाघको आक्रमणको त्रास कम भएमा स्थानीयवासीले केही हदसम्म राहत महसुस गर्नेछन्। उनीहरूले आफ्नो खेतीपाती र दैनिक गतिविधिहरू सुरक्षित महसुस गर्नेछन्। अर्कोतर्फ, यदि ‘समस्याग्रस्त’ बाघहरूलाई व्यवस्थापन गर्ने नाममा उनीहरूको बासस्थान सङ्कुचित गरियो वा उनीहरूलाई मानव बस्ती नजिकै राखियो भने, द्वन्द्व झनै बढ्न सक्छ। यसले स्थानीयवासीको सुरक्षामा थप चुनौती थप्नेछ। साथै, बाघ संरक्षणका नाममा ठूलो बजेट विनियोजन गर्दा अन्य संरक्षणका क्षेत्रहरू उपेक्षित हुने सम्भावना पनि रहन्छ।
विशेषज्ञको धारणा
वन्यजन्तु संरक्षणविद् डा. जीवनारायण ज्ञवाली भन्छन्, “बाघलाई ‘समस्याग्रस्त’ घोषणा गर्ने मापदण्ड स्पष्ट हुनुपर्छ। बारम्बार आक्रमण गर्ने बाघलाई नियन्त्रणमा लिनु आवश्यक छ, तर यसको अर्थ यो होइन कि हामीले उसको बासस्थानलाई बेवास्ता गरौं। मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि बासस्थानको व्यवस्थापन, सुरक्षित कोरिडोरको निर्माण र स्थानीय समुदायलाई सचेत पार्नु बढी प्रभावकारी हुन्छ।”
अर्का संरक्षणकर्मी, डा. शान्ति शर्माको विचारमा, “हामीले बाघको प्राकृतिक व्यवहारलाई बुझ्नुपर्छ। ऊ आफ्नो क्षेत्रमा हिँडडुल गर्छ। यदि उसको क्षेत्रमा मानिस पस्यो वा उसको आहाराको स्रोत घट्यो भने ऊ मानवबस्तीमा आउन सक्छ। यसको समाधानका लागि मानव र वन्यजन्तुको साझा क्षेत्रमा पर्खाल लगाउने, ध्वनि यन्त्र प्रयोग गर्ने, वा स्थानीयवासीलाई तालिम दिने जस्ता उपायहरू अपनाउन सकिन्छ। छुट्टै पार्क बनाउनु अन्तिम विकल्प हुनुपर्छ।”
के हुनुपर्छ त अब?
यो प्रस्तावमाथि थप गहन अध्ययन र छलफल आवश्यक छ। बाघ संरक्षणको मूल मर्मलाई नबिराई, मानव सुरक्षालाई पनि ध्यानमा राखेर सन्तुलित नीति निर्माण गरिनुपर्छ। यसका लागि निम्न कुरामा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ:
- ‘समस्याग्रस्त’ बाघ पहिचान गर्ने वैज्ञानिक र पारदर्शी मापदण्ड तय गरिनुपर्छ।
- बाघ आउन सक्ने क्षेत्रमा मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि प्रभावकारी उपायहरू लागू गरिनुपर्छ।
- सामुदायिक वन र निकुञ्ज आसपासका क्षेत्रमा बाघको आहारा प्रजाति (जस्तै मृग) को सङ्ख्या बढाउनुपर्छ।
- स्थानीय समुदायलाई वन्यजन्तु संरक्षण र द्वन्द्व व्यवस्थापनबारे सचेतना र तालिम दिनुपर्छ।
- यदि बाघ स्थानान्तरण आवश्यक नै पर्यो भने, त्यसका लागि उपयुक्त र पर्याप्त बासस्थानको सुनिश्चितता गर्नुपर्छ।
अन्त्यमा, बाघ नेपालको राष्ट्रिय गौरव हो। यसको संरक्षण गर्नु हाम्रो दायित्व हो। तर, यो दायित्व निर्वाह गर्ने क्रममा मानव जीवनको सुरक्षालाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ। ‘समस्याग्रस्त’ बाघका लागि छुट्टै पार्कको प्रस्ताव एउटा सम्भावित उपाय हुन सक्छ, तर यो नै अन्तिम वा एक मात्र समाधान होइन। यसका सबै पक्षलाई विचार गरेर मात्रै अघि बढ्नु बुद्धिमानी हुनेछ।