काठमाडौं । श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयले मुलुकभरका श्रमिकहरूको व्यवसायजन्य सुरक्षा र स्वास्थ्यको अधिकार सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यले पाँचवर्षे राष्ट्रिय व्यवसायजन्य सुरक्षा तथा स्वास्थ्य कार्यक्रम २०८०/८१–०८४/८५ सार्वजनिक गरेको छ। १३७औं अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसको अवसर पारेर यस कार्यक्रमको औपचारिक शुभारम्भ गरिएको हो। यो कार्यक्रम नेपालको श्रम इतिहासमा एक महत्वपूर्ण कोसेढुङ्गा सावित हुने अपेक्षा गरिएको छ, जसले हजारौं श्रमिकहरूको जीवनमा प्रत्यक्ष सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ। नेपालमा, विशेषगरी निर्माण, उद्योग र कृषि क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकहरू प्रायः असुरक्षित वातावरणमा काम गर्न बाध्य हुन्छन्, जसले गर्दा दुर्घटना र स्वास्थ्य समस्याहरू सामान्य बनेका छन्। यस कार्यक्रमले यस्ता चुनौतीहरूको सामना गर्न एक सुसंगत र दीर्घकालीन समाधान प्रदान गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
कार्यस्थल दुर्घटना न्यूनीकरण र स्वास्थ्य सुधारको राष्ट्रिय अभियान
कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य कार्यस्थलमा हुने दुर्घटनाहरू न्यूनीकरण गर्ने, व्यावसायिक रोगहरूको रोकथाम गर्ने र समग्रमा श्रमिकहरूको स्वास्थ्य तथा सुरक्षाको स्तर उकास्नु रहेको छ। यस कार्यक्रमले प्रत्येक श्रमिकको जीवनको सुरक्षा, स्वास्थ्य र कार्यस्थललाई सुरक्षित बनाउने लक्ष्य लिएको छ। मन्त्रालयका अनुसार, यो कार्यक्रमले नेपालमा व्यवसायजन्य सुरक्षा र स्वास्थ्यको क्षेत्रमा एक संस्थागत र व्यवस्थित प्रणाली स्थापना गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ। यसको कार्यान्वयनले नेपालको श्रम ऐन, २०७४ र नियमावलीले निर्दिष्ट गरेका सुरक्षा र स्वास्थ्यका मापदण्डहरूको पालनालाई थप मजबुत बनाउनेछ। नेपालमा विगतमा भएका विभिन्न औद्योगिक दुर्घटनाहरूले यस किसिमको राष्ट्रिय कार्यक्रमको आवश्यकतालाई उजागर गरेका छन्, र यो कार्यक्रमले त्यस्ता घटनाहरूको पुनरावृत्ति रोक्न मद्दत गर्नेछ।
कार्यक्रमका प्रमुख लक्ष्यहरूमा कार्यस्थल सुरक्षासम्बन्धी कानुनहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयन, श्रमिकहरूको क्षमता अभिवृद्धि, जोखिम मूल्याङ्कन र व्यवस्थापन, र व्यावसायिक रोगहरूको पहिचान तथा उपचारका लागि प्रणाली विकास गर्नु रहेका छन्। यसका साथै, यसले कार्यस्थलमा सुरक्षित वातावरण निर्माण गर्नका लागि आवश्यक पूर्वाधार र प्रविधिको प्रयोगलाई पनि प्रोत्साहन गर्नेछ। नेपालको संविधानले पनि प्रत्येक नागरिकलाई स्वास्थ्य र सुरक्षाको हक प्रदान गरेको छ, र यो कार्यक्रमले त्यस संवैधानिक अधिकारलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गर्नेछ। यसमा विशेषगरी महिला श्रमिकहरू, बालश्रमिकहरू (जुन पूर्ण रूपमा प्रतिबन्धित छ), र अन्य सीमान्तकृत समूहहरूमाथि विशेष ध्यान दिइनेछ।
राष्ट्रिय सहकार्यमा कार्यक्रमको कार्यान्वयनको विस्तृत खाका
पाँचवर्षे यस राष्ट्रिय कार्यक्रमको कार्यान्वयनका लागि एक विस्तृत कार्ययोजना तयार पारिएको छ। यसमा विभिन्न मन्त्रालय, विभाग, स्थानीय तह, श्रमिक सङ्गठनहरू, रोजगारदाताहरूको सङ्गठन र अन्य सरोकारवाला निकायहरूको सहभागिता रहनेछ। कार्यक्रमको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि अनुगमन र मूल्याङ्कनको एक सुदृढ संयन्त्र पनि स्थापना गरिनेछ। यस किसिमको बहुपक्षीय सहभागिताले कार्यक्रमको पहुँच र प्रभावकारितालाई बढाउनेछ, जुन नेपालको विकेन्द्रीकृत शासन प्रणालीमा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। विगतका राष्ट्रिय कार्यक्रमहरूको अनुभवलाई मध्यनजर राख्दै, यस पटक स्थानीय तहका सरकारहरूलाई पनि सक्रिय भूमिका दिइएको छ, जसले गर्दा दुर्गम क्षेत्रका श्रमिकहरूले पनि यसको लाभ लिन सक्नेछन्।
कार्यक्रम अन्तर्गत, उद्योग तथा व्यवसायहरूमा सुरक्षा मापदण्डहरूको पालना भए-नभएको नियमित अनुगमन गरिनेछ। साथै, श्रमिकहरूलाई उनीहरूको अधिकार र सुरक्षासम्बन्धी सचेतना प्रदान गर्न विभिन्न प्रशिक्षण र अभिमुखीकरण कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिनेछन्। कार्यस्थलमा हुने दुर्घटनाहरूको अनुसन्धान र त्यसबाट पाठ सिक्ने प्रक्रियालाई पनि यसले जोड दिनेछ। नेपालमा हालसम्म पनि धेरै साना र मझौला उद्योगहरूमा सुरक्षा उपकरणको प्रयोग र सचेतनाको कमी पाइन्छ, जसले गर्दा सामान्य दुर्घटनाहरू पनि गम्भीर चोटपटकमा परिणत हुने गरेका छन्। यस कार्यक्रमले यस्ता खाडलहरू पुर्न प्रयास गर्नेछ।
श्रमिकहरूको सुरक्षा र स्वास्थ्यमा सुधारको अपेक्षा
यस कार्यक्रमले श्रमिकहरूको जीवनस्तरमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। विशेषगरी, जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकहरूले प्रत्यक्ष लाभ पाउनेछन्। उनीहरूले सुरक्षित कार्य वातावरण, स्वास्थ्य सेवामा सहज पहुँच र दुर्घटनामा परेमा उचित क्षतिपूर्तिको आशा गरेका छन्। श्रमिक सङ्गठनहरूले पनि यस कार्यक्रमको सफल कार्यान्वयनका लागि सहकार्य गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्। नेपालको अर्थतन्त्रमा रेमिट्यान्सको ठूलो योगदान छ, र धेरै नेपाली युवाहरू विदेशमा काम गर्न जान्छन् जहाँ उनीहरूले विभिन्न सुरक्षा र स्वास्थ्यका जोखिमहरूको सामना गर्नुपर्छ। यो कार्यक्रमले स्वदेशमा कार्यरत श्रमिकहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गरेर उनीहरूको मनोबल बढाउनेछ।
कार्यक्रमको शुभारम्भ गर्दै श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्री रामजी यादवले अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसको शुभकामना व्यक्त गर्दै यो कार्यक्रम सबै श्रमिकहरूको लागि एउटा कोसेढुङ्गा सावित हुने विश्वास व्यक्त गरे। उनले सरकार श्रमिकहरूको हक, हित र सुरक्षाप्रति पूर्ण प्रतिबद्ध रहेको बताए। मन्त्री यादवले यस कार्यक्रमलाई सफल बनाउन सबै सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र र नागरिक समाजलाई एकजुट भएर लाग्न आह्वान गरे। उनको भनाइले सरकारको दृढ संकल्पलाई दर्शाउँछ, जुन नेपालका लाखौं श्रमिकहरूको लागि आशाको किरण हो।
कार्यक्रमको प्रभावकारिता बढाउन आगामी कदमहरूको योजना
कार्यक्रमको कार्यान्वयनका लागि आवश्यक बजेट विनियोजन, जनशक्ति व्यवस्थापन र अन्य प्राविधिक तयारीहरू भइरहेका छन्। मन्त्रालयले यस कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउन सबै पक्षहरूसँग समन्वय र सहकार्य गर्ने नीति लिएको छ। यसबाट नेपालका श्रमिकहरूले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको सुरक्षा र स्वास्थ्य सेवा पाउने वातावरण बन्ने विश्वास गरिएको छ। यस कार्यक्रमको सफलताले नेपालको श्रम बजारको विश्वसनीयता बढाउनेछ र विदेशी लगानीकर्ताहरूलाई पनि आकर्षित गर्न मद्दत गर्नेछ, किनकि उनीहरूले एक सुरक्षित र व्यवस्थित श्रम वातावरणको अपेक्षा गर्छन्। यसका अतिरिक्त, यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (ILO) का मापदण्डहरू पूरा गर्न पनि सहयोग गर्नेछ।