उपभोक्ता ठगीमा संलग्न दुई फर्मलाई वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागले जनही रु दुई लाख पाँच हजार जरिवाना गरेको छ। उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५ र नियमावली, २०७६ अनुसार अनुगमनका क्रममा कैफियत भेटिएपछि वेष्ट सपिङ सेन्टर ठमेल र कान्तिपुर क्याफे एयरपोर्टलाई विभागले कारबाही गरेको हो। यो कारबाहीले नेपालमा उपभोक्ता अधिकारको संरक्षणप्रति सरकारको प्रतिबद्धतालाई पुनः पुष्टि गरेको छ, जुन विशेष गरी सहरका व्यस्त व्यापारिक क्षेत्रहरूमा बढी चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। यस प्रकारका जरिवानाले बजारमा हुने अनैतिक व्यापारिक गतिविधिहरूलाई नियन्त्रण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ, जसले गर्दा आम नागरिकले आफ्नो मेहनतको पैसाको उचित मूल्य पाउने सुनिश्चितता हुन्छ। नेपालको संविधानले नै उपभोक्तालाई गुणस्तरीय वस्तु तथा सेवा प्राप्त गर्ने अधिकार प्रदान गरेको छ, र यस ऐन तथा नियमावलीले सोही अधिकारलाई व्यवहारमा उतार्न मद्दत पुर्याउँछ।
अनुगमनमा भेटिएका कैफियत: गुणस्तर, मूल्य र सेवामा बेइमानी
विभागले सोमबार गरेको अनुगमनका क्रममा वेष्ट सपिङ सेन्टर ठमेल र कान्तिपुर क्याफे एयरपोर्टले उपभोक्ता हित विपरीतका गतिविधि गरेको पाइएको थियो। यी फर्महरूले वस्तुको गुणस्तर, मूल्य निर्धारण र सेवामा कैफियत देखाएको विभागले जनाएको छ। उपभोक्ता संरक्षण ऐनले स्पष्ट रूपमा तोकेका मापदण्ड विपरीत कार्य गरेको पाइएपछि विभागले तत्काल जरिवानाको निर्णय गरेको हो। यस घटनाले देखाउँछ कि कसरी केही व्यवसायीहरूले नाफा कमाउने ध्याउन्नमा उपभोक्ताको विश्वासलाई तोड्ने प्रयास गर्छन्। गुणस्तरहीन सामान बेच्नु वा अत्यधिक मूल्य लिनु जस्ता कार्यहरूले नेपाली उपभोक्ताहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा असर गर्दछ, जसले गर्दा उनीहरूको दैनिक जीवनयापनमा समेत कठिनाई आउन सक्छ। नेपालमा यस्ता अनुगमनहरू नियमित रूपमा हुनुपर्ने आवश्यकता छ ताकि बजारमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा कायम रहनुका साथै उपभोक्ताहरू ठगिने क्रम कम होस्।
जरिवाना र निर्देशन: कानुनको कडा पालनाको सन्देश
वेष्ट सपिङ सेन्टर ठमेललाई रु दुई लाख पाँच हजार जरिवाना गरिएको छ। त्यस्तै, कान्तिपुर क्याफे एयरपोर्टलाई पनि सोही बराबरको जरिवाना तोकिएको छ। यी दुई फर्म बाहेक हेभन ह्याण्डिक्राफ्ट २६ ठमेल र गुडलक ट्रेकिङ सप ठमेललाई भने व्यवसायसँग सम्बन्धित आवश्यक कागजात लिएर विभागमा उपस्थित हुन निर्देशन दिइएको छ। यी फर्महरूको पनि थप अनुसन्धान गरिने विभागले जनाएको छ। यस किसिमको कारबाहीले अन्य व्यवसायीहरूलाई पनि कानुनको दायरामा रही काम गर्न उत्प्रेरित गर्नेछ। नेपालमा विगतमा पनि विभिन्न व्यवसायहरूले उपभोक्तालाई ठगेका उदाहरणहरू छन्, र यस पटकको कारबाहीले त्यस्ता प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसले गर्दा आम नागरिकले किनमेल गर्दा वा सेवा लिँदा ढुक्क हुन सक्ने वातावरण बन्नेछ।
उपभोक्ता अधिकारको संरक्षण: बजारमा विश्वास कायम राख्ने प्रयास
उपभोक्ताहरूको अधिकारको संरक्षण गर्न र बजारमा हुने ठगी नियन्त्रण गर्न विभाग सक्रिय रहेको यो कारबाहीले देखाउँछ। ऐन तथा नियमावलीको पालना नगर्ने जो कोहीलाई पनि कानुन बमोजिम कारबाही गरिने विभागका अधिकारीहरूले बताएका छन्। यस प्रकारका अनुगमन र कारबाहीलाई निरन्तरता दिइने प्रतिबद्धता पनि व्यक्त गरिएको छ। नेपालको उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५ ले उपभोक्तालाई गुणस्तरीय वस्तु तथा सेवा प्राप्त गर्ने, छनोट गर्ने, जानकारी पाउने, क्षतिपूर्ति पाउने र सचेत हुने जस्ता अधिकारहरू प्रदान गरेको छ। यस ऐनको प्रभावकारी कार्यान्वयनले बजारमा हुने विकृतिहरूलाई कम गर्न मद्दत पुग्छ। विशेष गरी काठमाडौं जस्ता सहरी क्षेत्रमा जहाँ ठूला व्यापारिक प्रतिष्ठानहरू धेरै छन्, त्यहाँ अनुगमन र कारबाहीको आवश्यकता अझ बढी छ। यसबाट आम नागरिकले आफ्नो अधिकारको बारेमा सचेत हुने र व्यवसायीहरूले पनि जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्ने अपेक्षा गरिन्छ।
नागरिकलाई सचेत रहन आग्रह: सचेत उपभोक्ता नै बजारको रक्षक
विभागले उपभोक्ताहरूलाई पनि आफू ठगिएको महसुस भएमा वा कुनै कैफियत भेटिएमा तत्काल विभागमा उजुरी दिन आग्रह गरेको छ। सचेत उपभोक्ता नै बजारको गुणस्तर कायम राख्ने महत्वपूर्ण माध्यम भएकोले सबैले आ-आफ्नो ठाउँबाट जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ। नेपालमा उपभोक्ता अधिकारको बारेमा जनचेतना अझै बढाउन आवश्यक छ। धेरै उपभोक्ताहरूलाई आफ्नो अधिकारको बारेमा जानकारी नहुँदा उनीहरू सजिलै ठगिने गर्छन्। यस प्रकारका विभागका आह्वानले नागरिकहरूलाई थप सचेत हुन र आफ्नो अधिकारको लागि आवाज उठाउन प्रेरित गर्नेछ। प्रत्येक नागरिकले किनमेल गर्दा वा सेवा लिँदा बिल माग्ने, वस्तुको गुणस्तर र मूल्यको बारेमा सोधपुछ गर्ने जस्ता सामान्य कुराहरूमा ध्यान दिनुपर्छ। यदि कुनै पनि शंका लागेमा वा ठगिएको महसुस भएमा, तुरुन्तै सम्बन्धित निकायमा उजुरी दर्ता गराउनुपर्छ। यसबाट व्यवसायीहरूलाई पनि आफ्नो काममा बढी जिम्मेवार बन्न दबाब पर्नेछ।
आगामी साताहरूमा बजारमा पर्न सक्ने प्रभाव
यो कारबाहीले आगामी साताहरूमा नेपालको बजारमा एक सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। उपभोक्ता ठगीमा संलग्न फर्महरूलाई कडा कारबाही गरिनुले अन्य व्यवसायीहरूलाई पनि कानुनको पालना गर्न र उपभोक्ताको हितलाई प्राथमिकता दिन उत्प्रेरित गर्नेछ। यसबाट बजारमा गुणस्तरीय वस्तु र सेवाको उपलब्धता बढ्ने तथा मूल्यमा पनि पारदर्शिता आउने सम्भावना छ। यसका अतिरिक्त, यस प्रकारका अनुगमनहरूलाई निरन्तरता दिइने प्रतिबद्धताले उपभोक्ताहरूमा बजारप्रति विश्वास बढाउनेछ। यसले गर्दा नेपाली उपभोक्ताहरूले आफ्नो मेहनतको पैसाको उचित मूल्य पाउनेछन् र अनावश्यक ठगीबाट बच्नेछन्। यसबाट समग्रमा देशको आर्थिक गतिविधिमा पनि सकारात्मक प्रभाव पर्नेछ, किनकि उपभोक्ताहरूको विश्वास नै बजारको आधारशिला हो।