डलर, युरो र पाउण्ड महँगिए, अमेरिकी डलर हालसम्मकै उच्च विन्दुमा

नेपाल राष्ट्र बैंकले आज (शुक्रबार) का लागि निर्धारण गरेको विदेशी मुद्राको विनिमयदर अनुसार अमेरिकी डलर, युरो र पाउण्ड स्टर्लिङ्गको मूल्य बढेको छ । आज अमेरिकी डलर एकको खरिददर १५१ रुपैयाँ ५६ पैसा र बिक्रीदर १५२ रुपैयाँ १६ पैसा पुगेको छ । यो हालसम्मकै सबैभन्दा महँगो विनिमयदर हो । नेपालको अर्थतन्त्र आयातमा धेरै निर्भर भएकाले यस्तो अवस्थाले दैनिक जीवनयापनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गर्दछ । विगतका वर्षहरूमा पनि विदेशी मुद्राको विनिमयदरमा उतारचढाव आएको भए पनि यसपटकको वृद्धिले नयाँ कीर्तिमान कायम गरेको छ, जसले आर्थिक स्थायित्वमाथि प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ ।

अमेरिकी डलर हालसम्मकै उच्च विन्दुमा, युरो र पाउण्ड पनि महँगिए

• अमेरिकी डलर एकको खरिददर: १५१ रुपैयाँ ५६ पैसा
• अमेरिकी डलर एकको बिक्रीदर: १५२ रुपैयाँ १६ पैसा
• युरोको खरिददर: १६५ रुपैयाँ ४१ पैसा
• युरोको बिक्रीदर: १६६ रुपैयाँ १४ पैसा
• पाउण्ड स्टर्लिङ्गको खरिददर: १८९ रुपैयाँ ८० पैसा
• पाउण्ड स्टर्लिङ्गको बिक्रीदर: १९० रुपैयाँ ५८ पैसा

पछिल्लो समय अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अमेरिकी डलरको मूल्यमा आएको उतारचढाव र नेपाल राष्ट्र बैंकले यसलाई नेपाली रुपैयाँसँग समायोजन गर्ने नीतिका कारण विनिमयदर प्रभावित भएको हो । विशेषगरी, अमेरिकी फेडरल रिजर्भको मौद्रिक नीति, विश्वव्यापी मुद्रास्फीति र भूराजनीतिक घटनाक्रमले डलरको मूल्यमा असर पारिरहेको छ । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपाली अर्थतन्त्रमा परेको छ, जसले आयातलाई महँगो बनाएको छ । नेपाल, एक विकासशील देशको रूपमा, अन्तर्राष्ट्रिय बजारका यस्ता उतारचढावहरूप्रति बढी संवेदनशील हुने गर्दछ ।

आजको विनिमयदर अनुसार, एक युरोको खरिददर १६५ रुपैयाँ ४१ पैसा र बिक्रीदर १६६ रुपैयाँ १४ पैसा रहेको छ । त्यसैगरी, एक पाउण्ड स्टर्लिङ्गको खरिददर १८९ रुपैयाँ ८० पैसा र बिक्रीदर १९० रुपैयाँ ५८ पैसा पुगेको छ । यी मुद्राको मूल्यमा पनि वृद्धि भएको छ । यसले युरोप र बेलायतसँगको व्यापार तथा यात्रा गर्ने नेपालीहरूका लागि खर्चिलो बनाएको छ । नेपालले यी देशहरूसँग व्यापारिक सम्बन्ध कायम राखेको छ र विद्यार्थी तथा पर्यटकहरूको आवागमन पनि हुने गर्दछ ।

अन्य प्रमुख विदेशी मुद्राहरूको मूल्यवृद्धि

अमेरिकी डलर, युरो र पाउण्ड स्टर्लिङ्गका साथै आज स्वीस फ्रयाङ्क, अष्ट्रेलियन डलर, क्यानेडियन डलर र सिंगापुर डलरको मूल्य पनि बढेको छ । यसले गर्दा यी देशहरूसँगको व्यापार र यात्रा महँगो हुने भएको छ । उदाहरणका लागि, अष्ट्रेलियन डलरको खरिददर ११४ रुपैयाँ ४२ पैसा र बिक्रीदर ११४ रुपैयाँ ९६ पैसा छ । यसको अर्थ अष्ट्रेलियामा अध्ययन गर्न जाने विद्यार्थी वा त्यहाँ जाने कामदारहरूका लागि खर्च बढेको छ । नेपालमा अष्ट्रेलियाली डलरमा भुक्तानी हुने रोजगारीका अवसरहरू पनि छन्, जसले गर्दा रेमिटेन्सको मूल्यमा पनि अप्रत्यक्ष असर पर्न सक्छ ।

यद्यपि, बहराइन दिनारसहित केही मुद्राको भाउ भने आज घटेको राष्ट्र बैंकले जनाएको छ । यसले गर्दा केही देशहरूसँगको आर्थिक कारोबारमा भने केही सहजता आउन सक्नेछ । मध्यपूर्वमा काम गर्ने नेपाली कामदारहरूले पठाउने रेमिटेन्सको मूल्यमा यसले केही फरक पार्न सक्छ, यद्यपि प्रमुख मुद्राको मूल्यवृद्धिले समग्र प्रभावलाई ओझेलमा पार्ने सम्भावना छ ।

जनताको जीवनमा प्रत्यक्ष असर: महँगीको मार

विदेशी मुद्राको विनिमयदरमा आएको यो वृद्धिले नेपाली अर्थतन्त्रमा मिश्रित असर पार्नेछ । एकातर्फ, वैदेशिक मुद्रा सञ्चितिमा दबाब पर्नेछ भने अर्कोतर्फ, आयातित वस्तुहरूको मूल्य बढ्नेछ । यसले गर्दा मुद्रास्फीति थप चर्किने सम्भावना छ । विशेषगरी, इन्धन, सवारीसाधन, मेसिनरी र अन्य उपभोग्य वस्तुहरूको आयात महँगो हुनेछ, जसको भार अन्ततः उपभोक्तामाथि नै पर्नेछ । नेपालमा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूदेखि लिएर विकास निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने सामग्रीहरू अधिकांश आयातित नै हुने भएकाले यो वृद्धिले प्रत्येक नेपालीको भान्सा र जीवनशैलीमा प्रत्यक्ष असर पार्नेछ । उदाहरणका लागि, पेट्रोल डिजेल महँगो हुँदा यातायात खर्च बढ्छ, जसले गर्दा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको ढुवानी लागत बढेर तिनीहरूको मूल्य पनि वृद्धि हुन्छ ।

अर्कोतर्फ, विदेशमा काम गर्न जाने नेपाली कामदारहरूका लागि भने यो सकारात्मक पक्ष हुन सक्छ । उनीहरूले पठाउने रेमिटेन्सको मूल्य नेपाली रुपैयाँमा बढी हुने भएकाले उनीहरूको आम्दानीमा वृद्धि हुनेछ । यसले गर्दा देशमा भित्रिने रेमिटेन्सको परिमाणमा वृद्धि हुन सक्नेछ, जुन नेपाली अर्थतन्त्रको एक प्रमुख आधार हो । यद्यपि, समग्र अर्थतन्त्रमा मुद्रास्फीतिको दबाब बढ्नु भने चिन्ताको विषय हो । रेमिटेन्स आय बढ्नुले केही हदसम्म आयातित वस्तुहरूको मूल्यवृद्धिको प्रभावलाई कम गर्न सक्ने भए पनि, यसको दीर्घकालीन समाधान भने उत्पादन र निर्यातमा जोड दिनु नै हो ।

अर्थविद्हरूको चिन्ता: भुक्तानी सन्तुलनमा थप दबाब

अर्थविद् प्रा. डा. पोषराज ज्ञवालीका अनुसार, ‘अमेरिकी डलरको यो उच्च विनिमयदरले नेपालको भुक्तानी सन्तुलनमा थप दबाब सिर्जना गर्नेछ । सरकार र राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउन र आयातलाई नियन्त्रण गर्न थप प्रभावकारी कदम चाल्नुपर्ने देखिन्छ ।’ नेपालको भुक्तानी सन्तुलन विगत लामो समयदेखि नै चुनौतीको विषय रहँदै आएको छ, जहाँ आयात निर्यातको तुलनामा धेरै बढी हुने गर्दछ । यसले गर्दा विदेशी मुद्राको सञ्चितिमा निरन्तर दबाब परिरहेको छ । यसका लागि सरकारले निर्यात प्रवर्द्धन गर्ने, आयात प्रतिस्थापन गर्ने र विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने जस्ता दीर्घकालीन नीतिहरूमा जोड दिनुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ ।

यसै सन्दर्भमा, नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्राको सञ्चिति बढाउन र मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्न विभिन्न मौद्रिक नीतिहरू लागू गर्दै आएको छ । यसमा ब्याजदरको व्यवस्थापन, कर्जा प्रवाहको नियमन र विदेशी मुद्राको कारोबारमा कडाइ जस्ता उपायहरू समावेश छन् । यद्यपि, अन्तर्राष्ट्रिय बजारको अनिश्चितताले यी प्रयासहरूलाई पनि चुनौती दिइरहेको छ । विगतमा पनि नेपालले यस्तै प्रकारका आर्थिक चुनौतीहरूको सामना गरेको छ, तर यसपटकको डलरको मूल्यवृद्धिले थप गम्भीरताको संकेत दिएको छ ।

आगामी दिनमा विनिमयदरको दिशा: अनिश्चितताको बादल

अमेरिकी डलरको यो प्रवृत्ति कति समयसम्म रहन्छ भन्ने कुरा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको अवस्था र नेपाल राष्ट्र बैंकको नीतिमा भर पर्नेछ । आगामी दिनमा विदेशी मुद्राको विनिमयदरमा थप स्थिरता आउने वा नआउने भन्ने कुरालाई नजिकबाट नियाल्नुपर्नेछ । नेपालको अर्थतन्त्रको स्थिरताका लागि विदेशी मुद्राको विनिमयदरमा सन्तुलन कायम हुनु अपरिहार्य छ । यदि यो प्रवृत्ति लम्बियो भने, यसले नेपालको आर्थिक विकासको गतिलाई सुस्त बनाउनुका साथै आम नागरिकको जीवनस्तरमा थप नकारात्मक प्रभाव पार्नेछ ।

यस अवस्थामा, सरकार र राष्ट्र बैंकले सम्भावित जोखिमहरूको सामना गर्नका लागि तयारी रहनुपर्नेछ । यसमा विदेशी मुद्रा सञ्चितिको प्रभावकारी व्यवस्थापन, आयातलाई आवश्यक अनुसार नियमन गर्ने, निर्यातलाई प्रोत्साहन गर्ने र आन्तरिक उत्पादन क्षमता बढाउने जस्ता उपायहरू समावेश हुन सक्छन् । साथै, नागरिकहरूलाई पनि विदेशी मुद्राको सञ्चय र अनावश्यक आयातमा कमी ल्याउनका लागि सचेत गराउनु आवश्यक छ ।