नेपाल राष्ट्र बैंकले आज (आइतबार) का लागि विदेशी मुद्राको विनिमयदर निर्धारण गरेको छ। यसअनुसार अमेरिकी डलर एकको खरिददर १५१ रुपैयाँ ५६ पैसा र बिक्रीदर १५२ रुपैयाँ १६ पैसा तोकिएको छ। यो दरले नेपाली मुद्रा डलरको तुलनामा केही कमजोर भएको संकेत गर्छ, जुन नेपाली अर्थतन्त्रका लागि एक चिन्ताजनक विषय हो। विगत केही समययता अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा डलरको मजबुतीकरण र नेपालको भुक्तानी सन्तुलनमा देखिएको दबाबका कारण नेपाली रुपैयाँ निरन्तरजसो कमजोर भइरहेको छ। यसले गर्दा दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष असर पर्ने गरेको छ।
प्रमुख विदेशी मुद्राको विनिमयदर
- अमेरिकी डलर: खरिददर १५१.५६ रुपैयाँ, बिक्रीदर १५२.१६ रुपैयाँ
- युरोपेली युरो: खरिददर १७८.१६ रुपैयाँ, बिक्रीदर १७८.८६ रुपैयाँ
- युके पाउन्ड स्टर्लिङ: खरिददर २०६.३९ रुपैयाँ, बिक्रीदर २०७.२१ रुपैयाँ
- स्वीस फ्रान्क: खरिददर १९४.२८ रुपैयाँ, बिक्रीदर १९५.०५ रुपैयाँ
- अष्ट्रेलियन डलर: खरिददर १०९.०९ रुपैयाँ (बाँकी विवरण उपलब्ध छैन)
आयात महँगो, सर्वसाधारणको ढाड सेक
विदेशी मुद्राको विनिमयदरमा हुने उतारचढावले नेपाली अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। विशेषगरी, अमेरिकी डलरको भाउ बढ्दा नेपाललाई आयात गर्न महँगो पर्छ। यसले गर्दा दैनिक उपभोग्य वस्तुदेखि पेट्रोलियम पदार्थसम्मको मूल्यवृद्धि हुन सक्छ, जसको प्रत्यक्ष मार सर्वसाधारण उपभोक्तालाई पर्ने गर्दछ। उदाहरणका लागि, एक परिवारले हरेक महिना ५० हजार रुपैयाँ बराबरको खाद्यान्न र अन्य उपभोग्य सामग्री आयातित वस्तुमा खर्च गर्छ भने, डलर महँगो हुँदा उनीहरूको खर्च स्वतः बढ्नेछ। यसले गर्दा उनीहरूको मासिक बजेट प्रभावित हुनेछ र खर्च कटौती गर्नुपर्ने बाध्यता आउनेछ।
पेट्रोलियम पदार्थमा हुने मूल्यवृद्धिले त झनै ठूलो प्रभाव पार्छ। गाडी चलाउने होस् वा सार्वजनिक यातायातको प्रयोग गर्ने, सबैलाई यसको असर पर्छ। ढुवानी लागत बढ्दा तरकारी, फलफूललगायतका दैनिक उपभोग्य वस्तुको भाउ अकासिन्छ। यसरी, डलरको यो अवमूल्यनले सामान्य नेपालीको भान्सा र यात्रा दुवै महँगो बनाउँछ। नेपालजस्तो आयातमा अत्यधिक निर्भर मुलुकका लागि यो स्थिति निकै चुनौतीपूर्ण छ, किनकि अधिकांश आवश्यक वस्तुहरू विदेशी मुद्रामा खरिद गर्नुपर्छ।
यस्तै, डलर मजबुत हुँदा नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चितिले किन्न सक्ने वस्तुको परिमाण घट्छ। यसले भुक्तानी सन्तुलनमा दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चितिले कति वस्तु आयात गर्न सक्छ भन्ने कुरा डलरको विनिमयदरमा निर्भर गर्दछ। यदि डलर महँगो भयो भने, सीमित विदेशी मुद्रा सञ्चितिबाट कम मात्रै वस्तु आयात गर्न सकिन्छ। यसले गर्दा बजारमा अभाव सिर्जना हुने र मूल्यवृद्धि हुने सम्भावना रहन्छ। वैदेशिक ऋणको साँवा र ब्याज भुक्तानीमा पनि यसको असर देखिन्छ। नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूबाट लिएको ऋणको भुक्तानी डलरमै गर्नुपर्ने भएकाले, डलर महँगो हुँदा ऋणभार बढ्छ। यसले सरकारको विकास बजेटलाई समेत प्रभावित पार्छ, किनकि ऋण तिर्नका लागि धेरै रकम छुट्याउनुपर्ने हुन्छ।
विश्व बजारको चाल र नेपालको नियति
नेपाल राष्ट्र बैंकले निर्धारण गर्ने विनिमयदर मुख्यतया अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अमेरिकी डलर र अन्य प्रमुख मुद्राको सान्दर्भिक मूल्यमा भर पर्दछ। भू-राजनीतिक अवस्था, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, ब्याजदरका नीतिहरू र विश्व अर्थतन्त्रको अवस्थाले विदेशी मुद्राको माग र आपूर्तिमा प्रभाव पार्छ। उदाहरणका लागि, युक्रेन युद्ध जस्ता भू-राजनीतिक तनावले विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलामा बाधा पुर्याएको छ, जसले गर्दा इन्धन र खाद्यान्नको मूल्य बढेको छ। यसको प्रत्यक्ष असर डलरको मूल्यमा पर्ने गर्दछ।
हालैका दिनहरूमा विश्वव्यापी रूपमा मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्न केही प्रमुख केन्द्रीय बैंकहरूले ब्याजदर बढाएका छन्। यसले गर्दा लगानीकर्ताहरू सुरक्षित मानिने अमेरिकी डलरतर्फ आकर्षित भएका छन्, जसले डलरलाई थप मजबुत बनाएको छ। जब अमेरिकाजस्ता ठूला अर्थतन्त्रहरूले ब्याजदर बढाउँछन्, लगानीकर्ताहरूले आफ्नो पैसा त्यहाँ लगानी गर्न रुचाउँछन्, किनकि उनीहरूले बढी प्रतिफल पाउने आशा राख्छन्। यसको असर नेपालजस्ता आयातमा निर्भर मुलुकहरूमा स्वाभाविक रूपमा पर्ने नै छ। डलरको यो मजबुतीकरणले नेपालको व्यापार घाटालाई झनै बढावा दिन्छ, किनकि आयातित वस्तुहरूको लागत बढ्छ।
नेपालको संविधानले नै आर्थिक स्थायित्व र मुद्राको अवमूल्यन रोक्नका लागि राष्ट्र बैंकलाई स्वायत्तता दिएको छ। तर, अन्तर्राष्ट्रिय बजारको प्रभावबाट पूर्ण रूपमा बच्न सम्भव छैन। नेपालले आफ्नो अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन निर्यात वृद्धिका साथै आयात प्रतिस्थापनका नीतिहरूमा जोड दिनुपर्ने आवश्यकता छ। यसका लागि सरकारले उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी बढाउनुपर्छ र स्वदेशी उद्योगहरूलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।
अन्य प्रमुख मुद्राको विनिमयदर र यसको प्रभाव
आजको लागि अष्ट्रेलियन डलर एकको खरिददर १०९ रुपैयाँ ०९ पैसा तोकिएको छ। यद्यपि, यसको बिक्रीदरको पूर्ण विवरण भने उपलब्ध हुन सकेको छैन। अन्य प्रमुख मुद्राको तुलनामा यसको विनिमयदरले पनि दैनिक किनमेल र विदेश जाने यात्रुहरूलाई प्रभावित पार्ने गर्दछ। अष्ट्रेलियामा अध्ययन गर्न जाने विद्यार्थीहरूका लागि डलरको यो दरले उनीहरूको शैक्षिक खर्चमा प्रत्यक्ष असर पार्छ।
युरो, पाउन्ड र फ्रान्क जस्ता मुद्राको विनिमयदर पनि क्रमश: १७८.१६, २०६.३९ र १९४.२८ रुपैयाँ (खरिददर) मा कारोबार भइरहेको छ। यी मुद्राको विनिमयदरमा हुने परिवर्तनले पनि नेपालको पर्यटन, रेमिटेन्स र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा सानोतिनो प्रभाव पार्ने गर्दछ। उदाहरणका लागि, युरोपेली देशहरूबाट नेपाल आउने पर्यटकहरूको संख्यामा युरोको मूल्यले प्रभाव पार्न सक्छ। यदि युरो कमजोर भयो भने, युरोपेली पर्यटकहरूका लागि नेपाल भ्रमण सस्तो हुनेछ, जसले पर्यटन उद्योगलाई फाइदा पुर्याउन सक्छ।
विदेशी मुद्राको विनिमयदरको यो अवस्थाले नेपाल राष्ट्र बैंकलाई मुद्रा व्यवस्थापनमा चुनौती थपेको छ। आयातलाई नियन्त्रण गर्ने र निर्यातलाई प्रोत्साहन गर्ने नीतिगत प्रयासहरू यस सन्दर्भमा महत्वपूर्ण हुनेछन्। नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चितिलाई जोगाउनका लागि विभिन्न उपायहरू अपनाउनुपर्ने हुन्छ, जसमा आयातमा कडाइ गर्नु, रेमिटेन्स प्रवाहलाई प्रोत्साहन दिनु र निर्यात बढाउनका लागि उपयुक्त वातावरण सिर्जना गर्नु पर्दछ।
आगामी साताहरूमा नेपालको आर्थिक दिशा
अमेरिकी डलरको तुलनामा नेपाली रुपैयाँको यो अवमूल्यनले आगामी साताहरूमा नेपालको आर्थिक परिदृश्यलाई थप जटिल बनाउन सक्नेछ। आयातमा निर्भरताका कारण दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्यवृद्धि निरन्तर रहने सम्भावना छ, जसले आम नागरिकको जीवनशैलीमा थप दबाब सिर्जना गर्नेछ। सरकार र राष्ट्र बैंकले यसलाई नियन्त्रण गर्नका लागि तत्काल प्रभावकारी कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता छ।
निर्यात प्रवर्द्धन र आयात प्रतिस्थापनका लागि ठोस नीतिगत व्यवस्था र कार्यान्वयन आवश्यक छ। यसका साथै, विदेशी मुद्रा सञ्चितिलाई सुदृढ पार्नका लागि रेमिटेन्स प्रवाहलाई थप सहज र आकर्षक बनाउनुपर्नेछ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारको अस्थिरतालाई मध्यनजर गर्दै, नेपालले आफ्नो अर्थतन्त्रलाई थप लचिलो र आत्मनिर्भर बनाउनेतर्फ ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्ने देखिन्छ। यसका लागि दीर्घकालीन योजना र लगानीको आवश्यकता पर्नेछ।
