नेपाली रुपैयाँ कमजोर, डलरको खरिददर १५०.५० रुपैयाँ

नेपाल राष्ट्र बैंकले आज, वैशाख १२ गतेका लागि विदेशी मुद्राको विनिमयदर निर्धारण गरेको छ । यसअनुसार आज अमेरिकी डलर एकको खरिददर १५० रुपैयाँ ५० पैसा र बिक्रीदर १५१ रुपैयाँ १० पैसा तोकिएको छ । यो दरले नेपाली रुपैयाँको निरन्तर अवमूल्यनलाई झल्काउँछ, जुन विगत केही समययता चिन्ताको विषय बनेको छ । यसले नेपाली अर्थतन्त्रमा विभिन्न तहमा प्रभाव पार्ने निश्चित छ ।

विदेशी मुद्राको आजको भाउ र नेपाली रुपैयाँको अवमूल्यन

पछिल्लो समय नेपाली मुद्रा कमजोर बन्दै गएको छ । यसको प्रत्यक्ष असर विदेशी मुद्रा सटही दरमा परेको छ । राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको आजको विनिमयदर अनुसार, अमेरिकी डलरको खरिददर १५०.५० रुपैयाँ र बिक्रीदर १५१.१० रुपैयाँ पुगेको छ । यो विगतका तुलनामा निकै उच्च हो । नेपाली रुपैयाँको यो अवमूल्यनले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र वैदेशिक लगानीमा समेत प्रभाव पार्ने गर्दछ ।

• अमेरिकी डलर: खरिद १५०.५० रुपैयाँ, बिक्री १५१.१० रुपैयाँ
• युरोपेली युरो: खरिद १७६.३६ रुपैयाँ, बिक्री १७७.०७ रुपैयाँ
• युके पाउण्ड स्ट्रलिङ: खरिद २०३.२३ रुपैयाँ, बिक्री २०४.०४ रुपैयाँ
• स्वीस फ्रान्क: खरिद १९१.६३ रुपैयाँ, बिक्री १९२.४० रुपैयाँ
• अष्ट्रेलियन डलर: खरिद १०७.६३ रुपैयाँ, बिक्री १०८.१२ रुपैयाँ
• क्यानेडियन डलर: खरिद १०९.३८ रुपैयाँ, बिक्री १०९.८३ रुपैयाँ
• जापानी येन: खरिद १० पैसा (१०० येनको १० रुपैयाँ), बिक्री १० पैसा (१०० येनको १०.०५ रुपैयाँ)
• साउदी रियाल: खरिद ४०.१३ रुपैयाँ, बिक्री ४०.३१ रुपैयाँ
• कतारी रियाल: खरिद ४१.२८ रुपैयाँ, बिक्री ४१.४५ रुपैयाँ
• मलेसियन रिंगिट: खरिद ३१.९५ रुपैयाँ, बिक्री ३२.१० रुपैयाँ

विदेशी मुद्राको भाउमा किन उतारचढाव ?

विदेशी मुद्राको विनिमयदर मुख्यतया अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुने माग र आपूर्तिको आधारमा निर्धारण हुन्छ । अमेरिकी डलरको तुलनामा नेपाली रुपैयाँ कमजोर हुनुका पछाडि विभिन्न कारणहरू छन् । यसमा नेपालको बढ्दो व्यापार घाटा, विप्रेषण आप्रवाहमा कमी, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा डलरको मजबुतीकरण र नेपाल राष्ट्र बैंकको मौद्रिक नीति जस्ता कारकहरूले भूमिका खेल्छन् । नेपालले आफ्नो कुल ग्राहस्थ उत्पादन (GDP) को ठूलो हिस्सा आयातमा खर्च गर्ने गरेको छ, जसले गर्दा विदेशी मुद्राको माग सधैं उच्च रहन्छ । यसको विपरीत, निर्यात आम्दानी अपेक्षाकृत कम हुँदा व्यापार घाटा चुलिँदै गएको छ ।

जब नेपाली रुपैयाँ कमजोर हुन्छ, तब आयातित वस्तुहरूको मूल्य बढ्छ । यसले गर्दा सर्वसाधारणका लागि दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको मूल्यवृद्धि हुन जान्छ । इन्धन, खाद्यान्न, सवारीसाधन जस्ता अत्यावश्यक वस्तुहरूको आयातमा नेपाल परनिर्भर भएकाले विदेशी मुद्राको भाउ बढ्दा त्यसको प्रत्यक्ष मार उपभोक्तामा पर्छ । यसले समग्र मुद्रास्फीतिलाई पनि बढावा दिन्छ, जसले गर्दा आम नागरिकको क्रयशक्ति घट्छ ।

विदेशी मुद्राको भाउले उपभोक्तालाई कसरी असर गर्छ ?

नेपाली रुपैयाँ कमजोर हुनुको अर्थ हो, एक अमेरिकी डलर किन्नका लागि अब धेरै नेपाली रुपैयाँ तिर्नुपर्ने हुन्छ । यसको सबैभन्दा ठूलो असर आयातमा पर्छ । नेपालले आफ्नो उपभोग्य वस्तुको ठूलो हिस्सा (विशेषगरी इन्धन, मेसिनरी, खाद्यान्न, इलेक्ट्रोनिक्स) आयात गर्छ । डलर महँगो हुँदा यी सामानहरू आयात गर्न नेपाललाई बढी रुपैयाँ खर्च गर्नुपर्छ । यसको सोझो असर ती सामानहरूको नेपाली बजार मूल्यमा पर्छ, जुन उपभोक्ताले तिर्नुपर्छ । उदाहरणका लागि, वैदेशिक रोजगारीमा गएका नेपालीले पठाएको रेमिट्यान्सले पनि डलरको सटही दरमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ, र यसको कमीले पनि रुपैयाँ कमजोर बनाउन सक्छ ।

उदाहरणका लागि, यदि डिजेलको अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य प्रतिब्यारेल ८० डलर छ र १ डलर बराबर १५० रुपैयाँ पर्छ भने, डिजेलको लागत प्रतिलिटर (सबै कर र ढुवानी जोड्दा) करिब १५० रुपैयाँ पर्न जान्छ । तर, यदि १ डलर बराबर १५५ रुपैयाँ भयो भने, सोही डिजेलको लागत करिब १५५ रुपैयाँ प्रतिलिटर पुग्छ । यसले यातायात खर्च बढाउँछ, जसको असर सबै वस्तुहरूको ढुवानी लागतमा पर्छ र अन्ततः मूल्यवृद्धि हुन्छ । यसको प्रत्यक्ष असर दैनिक मजदुरी गर्ने व्यक्तिहरूमा पर्छ, जसको आम्दानी सीमित हुन्छ तर खर्च बढ्दै जान्छ ।

यस्तै, विदेशमा पढ्न जाने विद्यार्थीहरूका लागि पनि डलर महँगो हुनु भनेको शिक्षा खर्च बढ्नु हो । विदेशमा लगानी गर्न वा घुम्न जाने नागरिकका लागि पनि यो खर्चिलो हुनेछ । नेपालमा उच्च शिक्षा हासिल गर्ने अवसर सीमित हुँदा धेरै विद्यार्थी विदेश जान बाध्य हुन्छन्, र डलरको यो बढ्दो भाउले उनीहरूको सपनालाई थप महँगो बनाउँछ । यसले गर्दा विद्यार्थीहरू ऋणको भारमा पर्न सक्छन् वा उच्च शिक्षाबाट वञ्चित हुन सक्छन् ।

अर्थविद्को भनाइ र आगामी कदम

अर्थविद् प्रा. डा. विश्वम्भर प्याकुरेल भन्छन्, ‘नेपाली रुपैयाँको अवमूल्यन रोक्नका लागि निर्यात बढाउनु र आयात घटाउनुको विकल्प छैन । सरकारले नीतिगत सुधार गरेर स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । साथै, अनावश्यक आयातमा कडाइ गर्नुपर्छ ।’ यद्यपि, यस्ता नीतिहरू कार्यान्वयनमा आउन र त्यसको प्रभाव देखिन समय लाग्ने उनको भनाइ छ । नेपालको इतिहासमा पनि यस्ता आर्थिक चुनौतीहरू आएका छन्, र हरेक पटक निर्यात प्रवर्द्धन र आयात प्रतिस्थापनका कुरा उठ्ने गरेका छन्, तर कार्यान्वयन पक्ष भने कमजोर देखिएको छ ।

राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउन र व्यापार घाटा कम गर्न विभिन्न उपायहरू अपनाइरहेको छ । तर, यसको प्रभाव दीर्घकालीन हुने र तत्कालै ठूलो सुधार आउने अपेक्षा भने गर्न सकिँदैन । यसका लागि सरकार, राष्ट्र बैंक र निजी क्षेत्रको समन्वयात्मक प्रयास आवश्यक छ । नेपालको अर्थतन्त्र सानो र खुला भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक उतारचढावको प्रभावबाट पूर्ण रूपमा बच्न गाह्रो छ ।

आगामी साताहरूमा नेपाली रुपैयाँको अवस्था

आगामी साताहरूमा नेपाली रुपैयाँको अवस्था अन्तर्राष्ट्रिय बजारको चाल, नेपालको व्यापार घाटाको स्थिति र सरकारले लिने आर्थिक नीतिहरूमा भर पर्नेछ । यदि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा डलर थप मजबुत भइरह्यो र नेपालको व्यापार घाटा नियन्त्रणमा आउन सकेन भने, नेपाली रुपैयाँमा थप दबाब पर्न सक्ने अनुमान छ । यसले गर्दा मुद्रास्फीति झनै बढ्ने र आम नागरिकको जीवनयापन थप कठिन हुने सम्भावना छ । राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चितिलाई स्थिर राख्न र विनिमय दरमा सन्तुलन कायम गर्न थप कडा मौद्रिक नीति अपनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।