कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयअन्तर्गतको कृषि विभागले देशैभर मौसमको अवस्था प्रतिकूल बन्दै गएको भन्दै किसानहरूलाई खेतमा काटेर राखेको गहुँ तत्काल भित्र्याएर सुरक्षित स्थानमा भण्डारण गर्न आग्रह गरेको छ। विभागका अनुसार, हाल मुलुकका विभिन्न भागमा हुस्सु, कुहिरो र वर्षाको सम्भावना रहेकाले खेतमा राखिएको गहुँबालीमा क्षति पुग्न सक्ने जोखिम बढेको छ। नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषि क्षेत्रको योगदान महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ, र गहुँ जस्ता प्रमुख बालीहरूको उत्पादन र संरक्षण किसानहरूको जीविकोपार्जनका लागि अत्यावश्यक छ। यस वर्षको गहुँको उत्पादन राम्रो हुने अपेक्षा गरिएको थियो, तर अनपेक्षित मौसमी परिवर्तनले किसानहरूको मेहनतलाई जोखिममा पारेको छ। यस किसिमको आग्रहले किसानहरूलाई समयमै सचेत भई सम्भावित नोक्सानीबाट बच्न मद्दत गर्नेछ।
गहुँ भित्र्याउने बेला मौसमको अनपेक्षित फेरबदल
पछिल्लो समय देशको मौसममा आएको फेरबदलले किसानहरूलाई चिन्तित बनाएको छ। विशेषगरी, गहुँको बाली भित्र्याउने समयमा यस्तो मौसमी विचलनले ठूलो नोक्सानी पुर्याउन सक्ने कृषि विभागले जनाएको छ। विभागका महानिर्देशक प्रकाशकुमार सञ्जेलले दिएको जानकारीअनुसार, खेतमा काटेर थुपारेको वा सुकाउन राखिएको गहुँमा पानी पर्यो वा अत्यधिक चिसोका कारण कुनिएमा त्यसको गुणस्तरमा ह्रास आउने र बजार मूल्यमा समेत कमी आउने सम्भावना रहन्छ। नेपालमा, विशेषगरी तराई क्षेत्रमा, गहुँ खेती ठूलो मात्रामा हुने गर्दछ र यो किसानहरूको आम्दानीको एक प्रमुख स्रोत हो। यस क्षेत्रमा हुने कुनै पनि क्षतिले समग्र राष्ट्रिय खाद्यान्न सुरक्षालाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ। यस वर्षको हिउँदे बालीको रुपमा लगाइएको गहुँको उत्पादन राम्रो भए पनि अन्तिम समयमा आएको यो मौसमी चुनौतीले किसानहरूको मेहनत खेर जाने त्रास बढेको छ। विभागले विशेषगरी तराईका जिल्लाहरू जहाँ गहुँको खेती व्यापक रुपमा हुने गर्दछ, त्यहाँका किसानहरूलाई बढी सतर्क रहन आह्वान गरेको छ।
नेपालको कृषि क्षेत्रले विगतमा पनि यस्तै मौसमी विपत्तिहरूको सामना गरेको छ। जलवायु परिवर्तनका कारण यस्ता घटनाहरूको आवृत्ति र तीव्रता बढ्दै गएको छ, जसले गर्दा किसानहरूलाई आफ्नो बाली जोगाउन थप चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको छ। सरकारले किसानहरूलाई राहत र सहयोग पुर्याउन विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको भए पनि, तत्कालको यस्तो आग्रहले किसानहरूलाई आफ्नै पहलमा क्षति न्यूनीकरण गर्न प्रेरित गरेको छ। यस वर्षको गहुँको बालीले किसानहरूको आर्थिक अवस्थामा सुधार ल्याउने अपेक्षा गरिएको थियो, तर यस अनपेक्षित मौसमी चुनौतीले त्यो आशामाथि प्रश्नचिन्ह खडा गरेको छ।
सुरक्षित भण्डारणका लागि तत्काल कदम चाल्नुपर्ने
विभागले किसानहरूलाई गहुँलाई खेतमा लामो समयसम्म नछाड्न, सकेसम्म छिटो घर वा सुरक्षित भण्डारण गृहमा लैजान निर्देशन दिएको छ। यसका साथै, भण्डारण गर्दा गहुँलाई कीरा तथा ढुसीबाट जोगाउनका लागि आवश्यक सावधानी अपनाउन पनि सुझाव दिइएको छ। नेपालमा परम्परागत रूपमा खाद्यान्न भण्डारणका लागि विभिन्न विधिहरू प्रयोग गरिँदै आएको छ, जसमा ढुङ्गाको ढिँडो, माटोका भाँडा र आधुनिक गोदामहरू पर्दछन्। तर, यस प्रकारको तत्काल भण्डारणको आवश्यकताले किसानहरूलाई उपलब्ध स्रोतहरूको अधिकतम प्रयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएको छ।
महानिर्देशक सञ्जेलले खाद्यान्नका लागि प्रयोग गरिने गहुँ भण्डारण गर्दा भकारीको माथिल्लो भागमा ४-५ इन्च जति छहारीमा सुकाएको सुकिलो न (धान वा गहुँको भुस) राख्नुपर्ने, जसले गर्दा गहुँलाई कीरा लाग्नबाट जोगाउन सकिने बताएका छन्। यसबाहेक, भण्डारण स्थलमा हावाको उचित प्रबन्ध हुनुपर्ने र चिस्यानबाट जोगाउनुपर्ने कुरामा पनि जोड दिइएको छ। यी सुझावहरूले किसानहरूलाई उनीहरूको परम्परागत ज्ञान र आधुनिक प्रविधिको संयोजन गरी बालीको गुणस्तर जोगाउन मद्दत गर्नेछ। नेपालको संविधानले पनि कृषि क्षेत्रको विकास र किसानहरूको हकहित संरक्षणलाई प्राथमिकता दिएको छ, र यस सन्दर्भमा विभागको यो आग्रह किसानहरूको हितलाई ध्यानमा राखेर गरिएको हो।
किसानलाई सचेत रहन र स्थानीय निकायसँग समन्वय गर्न आग्रह
कृषि विभागले जारी गरेको विज्ञप्तिमा किसानहरूलाई आफ्नो स्थानीय कृषि सेवा केन्द्र वा सम्बन्धित निकायमा सम्पर्क गरी मौसमी सूचना र भण्डारण सम्बन्धी थप जानकारी लिन पनि प्रोत्साहित गरिएको छ। यस प्रकारको पूर्वसूचनाले किसानहरूलाई समयमै सचेत भई क्षति न्यूनीकरण गर्न मद्दत पुग्ने विश्वास विभागले लिएको छ। नेपालको कृषि ऐन र नियमावलीहरूले पनि किसानहरूलाई आवश्यक सूचना र प्राविधिक सहयोग पुर्याउने बारेमा व्यवस्था गरेको छ, र यस सन्दर्भमा विभागको यो कदमले ती व्यवस्थाहरूलाई कार्यान्वयन गर्न सहयोग पुग्नेछ।
अहिले देशका विभिन्न भूभागमा पश्चिमी वायुको प्रभावले मौसम बदली भइरहेको छ। यसले गर्दा तापक्रममा पनि केही गिरावट आएको छ भने केही स्थानमा वर्षाको सम्भावना रहेको मौसमविद्हरूले बताएका छन्। यस परिस्थितिलाई मध्यनजर गर्दै कृषि विभागले तत्काल गहुँ भित्र्याउने कार्यलाई प्राथमिकता दिन किसानहरूलाई अनुरोध गरेको छ। यस प्रकारको तत्काल सूचनाले किसानहरूलाई मौसमको थप खराबी हुनुअघि नै आफ्नो बाली जोगाउने अवसर प्रदान गर्नेछ। उदाहरणका लागि, तराईका किसानहरूले आफ्नो खेतमा काटेर सुकाउन राखेको गहुँलाई तत्काल टाँडमा वा सुरक्षित ठाउँमा सार्नुपर्ने हुन्छ, ताकि वर्षाको पानीले त्यसलाई भिजाएर नोक्सान नगरोस्। यदि गहुँ भिजेमा, यसको अंकुरण क्षमता घट्छ र गुणस्तर पनि बिग्रन्छ, जसले गर्दा बजार मूल्यमा गिरावट आउँछ।
सरकारको खाद्यान्न सुरक्षा लक्ष्य र किसानको चिन्ता
सरकारले कृषि उत्पादन वृद्धि गरी मुलुकलाई खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बनाउने लक्ष्य लिएको सन्दर्भमा यस्ता मौसमी विपत्तिहरूले किसानको मनोबल खस्कने र उत्पादन लक्ष्यमा समेत असर पुग्ने देखिन्छ। नेपालले विगतमा खाद्यान्न आयातमा ठूलो रकम खर्च गर्दै आएको छ, र यसलाई न्यूनीकरण गर्न स्वदेशी उत्पादन वृद्धिमा जोड दिइएको छ। यस पटक गहुँको उत्पादन राम्रो हुने अपेक्षा गरिए पनि अन्तिम अवस्थामा आइपुगेको यो चुनौतीले किसानहरूको चिन्ता भने बढाएको छ। विभागले दिएको यो निर्देशन किसानहरूको हितमा रहेको र यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिएर आवश्यक कदम चाल्ने अपेक्षा गरिएको छ।
यस सन्दर्भमा, सरकारले किसानहरूलाई मौसमको पूर्वानुमान र आपतकालीन अवस्थामा कसरी तयारी गर्ने भन्ने बारेमा नियमित रूपमा जानकारी दिनुपर्ने आवश्यकता छ। यसका साथै, बाली बिमा जस्ता कार्यक्रमहरूलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्छ ताकि यस्ता मौसमी विपत्तिबाट हुने क्षतिलाई केही हदसम्म भए पनि परिपूर्ति गर्न सकियोस्। किसानहरूको मेहनत र लगानीको उचित प्रतिफल सुनिश्चित गर्नका लागि सरकारले कृषि पूर्वाधार विकास, सिँचाइ सुविधा विस्तार र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमा पनि जोड दिनुपर्छ। यस प्रकारका नीतिगत र व्यावहारिक पहलहरूले मात्र नेपाललाई खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बनाउने दीर्घकालीन लक्ष्य हासिल गर्न सम्भव हुनेछ।
आगामी साताहरूमा यसको अर्थ
आगामी साताहरूमा, यस आग्रहको प्रभाव किसानहरूको तत्कालको कार्यमा देखिनेछ। यदि किसानहरूले समयमै गहुँ भित्र्याउन सकेमा, उनीहरूले सम्भावित नोक्सानीबाट बच्नेछन् र आफ्नो मेहनतको फल सुरक्षित गर्न सक्नेछन्। यसले गर्दा बजारमा गहुँको आपूर्तिमा स्थिरता आउनेछ र खाद्यान्नको मूल्यमा पनि ठूलो उतारचढाव आउने सम्भावना कम हुनेछ। यसको विपरीत, यदि किसानहरूले ढिलाइ गरेमा वा पर्याप्त सावधानी अपनाउन नसकेमा, ठूलो मात्रामा बाली नष्ट हुन सक्नेछ, जसको प्रत्यक्ष असर उनीहरूको आर्थिक अवस्थामा पर्नेछ। यसले राष्ट्रिय खाद्यान्न भण्डारमा समेत असर पार्न सक्छ र सरकारलाई खाद्यान्न आयातमा थप निर्भर हुन बाध्य पार्न सक्छ।
यस घटनाले जलवायु परिवर्तनको प्रभाव र कृषि क्षेत्रमा यसको संवेदनशीलतालाई पुनः उजागर गरेको छ। यस सन्दर्भमा, सरकारले दीर्घकालीन समाधानका रूपमा जलवायु-अनुकूलनशील कृषि प्रविधिहरू अपनाउन किसानहरूलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। यसमा छिटो पाक्ने र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता भएका गहुँका उन्नत जातहरूको विकास र वितरण, तथा सिँचाइ व्यवस्थापनका आधुनिक प्रविधिहरूको प्रयोग समावेश हुन सक्छ। साथै, किसानहरूलाई मौसमको पूर्वानुमान र आपतकालीन व्यवस्थापन सम्बन्धी तालिम प्रदान गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यस प्रकारका एकीकृत प्रयासहरूले मात्र नेपालको कृषि क्षेत्रलाई भविष्यमा आउन सक्ने यस्ता मौसमी चुनौतीहरूको सामना गर्न सक्षम बनाउनेछ।
