भदौ १० गते चीनको सिजाङ (तिब्बत) स्थित ल्हेन्दे खोला क्षेत्रमा हिमपहिरो वा हिमचट्टान खसेपछि आएको बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, तनहुँ र चितवनलगायत जिल्लामा ठूलो क्षति पुर्याएको थियो। यस घटनालाई हालसम्मकै सबैभन्दा घातक हिमाली विपद् मानिएको छ। विज्ञहरूले यसलाई ‘हिमाली सुनामी’ को संज्ञा दिएका छन्।
राष्ट्रियसभाको विकास, आर्थिक मामिला तथा सुशासन समितिले बाढीको ‘फ्रिक्वेन्सी’ र ‘भोलुम’ बढेको विषयलाई गम्भीरतापूर्वक लिएको छ। यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय निकायमा जलवायु क्षतिपूर्तिको मुद्दा लैजान सरकारको ध्यानाकर्षण गराउने तयारी भइरहेको समितिका सचिव डा. रोजनाथ पाण्डेले बताए।
विगतका विपद्को आवृत्ति बढ्यो
विगतमा न्यूनतम २० देखि ६० वर्षको फरकमा दोहोरिने हिमताल फुट्नेजस्ता विपद् अहिले लगभग हरेक वर्षजसो दोहोरिन थालेका छन्। यसले महाविपत्तिका रूपमा ठूलो डर पैदा गरेको छ।
नेपालमा २६ भन्दा बढी हिमताल विस्फोटजन्य घटना
सरकारी रेकर्डअनुसार नेपालमा अहिलेसम्म २६ भन्दा बढी ठुला हिमताल विस्फोटजन्य घटना दर्ता भएका छन्। १४ वटा नेपालकै भूभागबाट र बाँकी तिब्बत (चीन) बाट फुट्दा नेपालमा क्षति पुगेको हो। २०८१ साउन ३२ गते सोलुखुम्बुको थामे, २०४२ साउन २० गते सोलुखुम्बुको लाङमोचे उपत्यका, २०५५ भदौ १८ गते संखुवासभाको तम पोखरी, २०३८ असार २७ गते तिब्बतको झाङझाङ्बो–छो ताल र २०३४ साउन १९ गते सोलुखुम्बुको इम्जा र नारे हिमताल विस्फोटन प्रमुख घटना हुन्।
बारम्बार प्रभावित हुने क्षेत्र
रसुवा, नुवाकोट, सोलुखुम्बु, संखुवासभा र सिन्धुपाल्चोक (भोटेकोसी करिडोर) यस्ता घटनाबाट बारम्बार प्रभावित हुने मुख्य क्षेत्र हुन्। मनाङमा २०७८ असार १ को बाढी–पहिरोले चामे, नासो र ङिस्याङ गाउँपालिकामा ठूलो क्षति पुर्यायो। २०४२ सालको साउनमा काली गण्डकी क्षेत्रमा हिमताल विस्फोट र पहिरोले भीषण बाढी ल्याएको थियो।
छिमेकी मुलुकमा पनि ठूलै क्षति
२०८० असोज १७ गते उत्तरी सिक्किमको साउथ ल्होनाक हिमताल फुट्दा टिस्टा नदीमा भीषण बाढी आयो। यसले सिक्किमको तेस्ता– ३ जलविद्युत् आयोजनालाई बगायो। २०७८ कात्तिक ३ मा भारतको उत्तरखण्डमा भारी वर्षाका कारण आएको बाढी–पहिरोमा ४७ जनाको मृत्यु भएको थियो।
४६ हिमताल ‘टाइम बम’
वैज्ञानिक अध्ययनअनुसार हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा ग्लोबल वार्मिङको असर विश्वको औसतभन्दा बढी छ। यसले हिमनदी तीव्र गतिमा पग्लन बाध्य पारेको छ। नेपालका कोसी, गण्डकी र कर्णाली बेसिनमा दुई हजारभन्दा बढी हिमताल रहेकामा २१ वटा नेपालतर्फ र २५ वटा चीनतर्फ (जम्मा ४६ वटा) जुनसुकै बेला फुट्न सक्ने ‘अति उच्च जोखिम’ अर्थात् ‘टाइम बम’ का रूपमा वर्गीकृत छन्।
संयुक्त अनुगमनको आवश्यकता
चीनतर्फका हिमतालबारे पूर्वसूचना नेपालले समयमै पाउन कठिन हुने भएकाले भोटेकोसी–सुनकोसी कोरिडोरमा बारम्बार बढी क्षति हुने गरेको छ। यसका लागि नेपाल र चीनबिच संयुक्त अनुगमन तथा वास्तविक समयको डेटा आदानप्रदान संयन्त्र आवश्यक रहेको विज्ञहरूको सुझाव छ। अति जोखिमयुक्त तालहरूमा पानीको सतह घटाउने, स्याटेलाइट र ड्रोनमार्फत निरन्तर निगरानी गर्ने, नदी किनारमा स्थायी संरचना वा बस्ती नबसाल्ने गरी कडा भू–उपयोग नीति लागू गर्ने र स्थानीय समुदायलाई लक्षित गरी विपद् पूर्व तयारी तालिम सञ्चालन गर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ।
