संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले निजामती कर्मचारीको अनिवार्य अवकाशको उमेरहद ६० वर्ष कायम गर्ने गरी निजामती सेवा नियमावली संशोधनको प्रस्ताव अघि बढाएको छ। हाल निजामती कर्मचारीको अनिवार्य अवकाशको उमेर ५८ वर्ष छ। यस प्रस्तावले हजारौं कर्मचारीको सेवा अवधि दुई वर्ष थपिनेछ, जसको अर्थ हो कि धेरै अनुभवी व्यक्तिहरूले आफ्नो ज्ञान र सीपलाई राज्यको सेवामा लामो समयसम्म योगदान गर्न पाउनेछन्। यो निर्णयले नेपालको निजामती सेवाको दीर्घकालीन योजना र जनशक्ति व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसअघि पनि विभिन्न समयमा अवकाश उमेर बढाउने विषयमा चर्चा भए पनि यसपटक यसलाई नियमावली संशोधनको प्रक्रियामा लगिएको छ, जसले यसको कार्यान्वयनको सम्भावनालाई बढाएको छ।
सेवा प्रवेशको उमेरहदमा पनि परिवर्तनको प्रस्ताव
मन्त्रालयले निजामती सेवामा प्रवेश गर्ने उमेरहद परिवर्तन गर्ने प्रस्ताव पनि अघि सारेको छ। हाल निजामती सेवा प्रवेशका लागि सामान्यतः ३० वर्ष उमेर हद तोकिएको छ। प्रस्तावित संशोधनअनुसार, पुरुषका लागि निजामती सेवा प्रवेशको उमेरहद ३२ वर्ष र महिला तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि ३७ वर्ष कायम गरिने भएको छ। यसबाट युवाहरूलाई निजामती सेवामा प्रवेश गर्न थप अवसर मिल्ने अपेक्षा गरिएको छ, किनकि उनीहरूलाई थप दुई वा सात वर्षसम्म प्रतिस्पर्धाका लागि तयारी गर्ने समय मिल्नेछ। यो परिवर्तनले विशेष गरी महिला र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई निजामती सेवामा समावेशी बनाउने दिशामा पनि एक महत्वपूर्ण कदम साबित हुन सक्नेछ।
यसअघि पनि निजामती कर्मचारीको उमेरहद बढाउनुपर्ने विषयमा विभिन्न समयमा छलफल र प्रस्तावहरू नआएका होइनन्। नेपालको इतिहासमा निजामती सेवाको संरचना र नियमहरूमा समयसापेक्ष परिवर्तन हुँदै आएको छ, र अवकाश उमेरको विषय पनि यसको अपवाद होइन। विभिन्न आयोगहरूले पनि यस विषयमा सुझावहरू प्रस्तुत गरेका छन्, तर यसपटक मन्त्रालयले यसलाई नियमावली संशोधनको प्रक्रियामा लगेको हो, जसले यसको कार्यान्वयनको सम्भावनालाई बढाएको छ। यस कदमले निजामती सेवामा जनशक्ति व्यवस्थापनको दीर्घकालीन योजनालाई नयाँ दिशा दिनेछ।
नयाँ उमेरहदले निजामती सेवामा ल्याउने सम्भावित परिवर्तन
मन्त्रालयको प्रस्तावअनुसार, अवकाशको उमेर ६० वर्ष कायम भएमा यसले निजामती सेवामा अनुभवी जनशक्तिको निरन्तरतालाई सहयोग पुग्नेछ। यसबाट सेवा प्रवाहमा स्थिरता आउने र ज्ञान हस्तान्तरणमा पनि सहजता हुने देखिन्छ। यसको अर्थ हो कि सेवामा लामो समय बिताएका कर्मचारीहरूले आफ्नो अनुभव र ज्ञानलाई नयाँ पुस्ताका कर्मचारीहरूलाई हस्तान्तरण गर्न थप समय पाउनेछन्, जसले समग्र सेवाको गुणस्तर बढाउन मद्दत गर्नेछ। अर्कोतर्फ, सेवा प्रवेशको उमेरहद बढाउँदा युवाहरूले निजामती सेवालाई करिअरको रूपमा रोज्न थप हौसला पाउनेछन्, किनकि उनीहरूलाई थप तयारी गर्ने र आवश्यक योग्यता हासिल गर्ने समय मिल्नेछ।
यद्यपि, यस प्रस्तावले निजामती सेवामा नयाँ नियुक्ति प्रक्रियालाई भने केही हदसम्म प्रभावित पार्न सक्नेछ। सेवा प्रवेशको उमेरहद बढेसँगै बढुवा प्रक्रियामा पनि यसको प्रभाव पर्ने देखिन्छ। यसले गर्दा कनिष्ठ कर्मचारीहरूले बढुवाका लागि लामो समय कुर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्नेछ, जुन उनीहरूको वृत्तिविकासमा एक चुनौती बन्न सक्छ। यसका लागि मन्त्रालयले बढुवा प्रणालीमा पनि आवश्यक सुधारका बारेमा सोच्नुपर्ने हुन सक्छ। यसका अतिरिक्त, अवकाश उमेर बढ्दा पेन्सन र अन्य सुविधाका लागि सरकारमाथि आर्थिक भार पनि बढ्न सक्ने सम्भावनालाई नकार्न सकिँदैन, जसको लागि सरकारले पूर्वतयारी गर्नुपर्ने हुन्छ।
नियमावली संशोधनको प्रक्रिया र यसको महत्व
प्रस्तावित निजामती सेवा नियमावली संशोधन मस्यौदालाई मन्त्रिपरिषद्बाट स्वीकृति गराएपछि यसले कानुनी रूप पाउनेछ। मन्त्रालयले यस विषयमा आवश्यक छलफल र परामर्श गरिरहेको छ, जसमा सम्बद्ध निकायहरू, कर्मचारी संगठनहरू र सरोकारवालाहरूसँगको संवाद महत्वपूर्ण हुनेछ। यस संशोधनले निजामती कर्मचारीहरूको वृत्तिविकास, अवकाश योजना र समग्र सेवा प्रणालीमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ, जसले नेपालको सार्वजनिक प्रशासनलाई थप सुदृढ बनाउन मद्दत गर्नेछ। यस प्रक्रियामा पारदर्शिता र सबैको सहभागिता सुनिश्चित गरिनु आवश्यक छ ताकि यसको कार्यान्वयन सहज होस्।
हालको निजामती सेवा ऐन, २०४९ र नियमावली, २०५० मा रहेका केही व्यवस्थाहरूलाई समसामयिक बनाउन यो संशोधन आवश्यक रहेको मन्त्रालयको भनाइ छ। नेपालको संविधानले नै सार्वजनिक प्रशासनलाई नागरिकमैत्री, कुशल र प्रभावकारी बनाउनुपर्ने कुरामा जोड दिएको छ। विगतमा पनि निजामती सेवा सुधारका लागि विभिन्न आयोगहरूले प्रतिवेदन बुझाएका थिए, जसका कतिपय सुझावहरूलाई यस संशोधनले समेट्ने प्रयास गरेको छ, जसले गर्दा निजामती सेवालाई समयको माग अनुसार अद्यावधिक गर्न सकियोस्। यस संशोधनले विगतका अनुभवहरूबाट सिक्दै भविष्यका लागि एक बलियो निजामती सेवाको जग बसाल्ने अपेक्षा गरिएको छ।
नागरिक सेवामा अनुभवी जनशक्तिको निरन्तरता
कर्मचारीको उमेरहद ६० वर्ष कायम भएमा निजामती सेवामा अनुभवी कर्मचारीहरूको उपलब्धता बढ्नेछ। यसले सेवा प्रवाहलाई थप प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्न सक्नेछ, किनकि अनुभवी कर्मचारीहरूले जटिल समस्याहरूको समाधान गर्न र नीति कार्यान्वयनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। उदाहरणका लागि, स्थानीय तहमा विकास निर्माण वा सेवा प्रवाहमा समस्या आउँदा अनुभवी अधिकृतहरूको उपस्थितिले त्यसलाई छिटो र प्रभावकारी ढंगले समाधान गर्न मद्दत गर्नेछ। साथै, सेवा प्रवेशको उमेरहद बढेपछि युवाहरूले निजामती सेवामा प्रवेशका लागि थप तयारी गर्ने अवसर पाउनेछन्, जसले उनीहरूलाई थप योग्य र दक्ष बनाउनेछ। यसले समग्रमा निजामती सेवाको गुणस्तर सुधारमा योगदान पुग्ने विश्वास गरिएको छ।
यस परिवर्तनले नागरिकहरूले पाउने सेवाको गुणस्तरमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्नेछ। जब अनुभवी कर्मचारीहरू लामो समयसम्म सेवामा रहन्छन्, उनीहरूले विभिन्न सरकारी निकायहरूमा काम गर्दा आर्जन गरेको ज्ञान र सीपको फाइदा नागरिकहरूले पाउने सेवामा प्रतिबिम्बित हुन्छ। यसको अर्थ हो कि नागरिकहरूले पहिलेभन्दा बढी कुशल, छिटो र प्रभावकारी सेवा पाउने सम्भावना बढ्छ। यसका साथै, सेवा प्रवेशको उमेरहद बढेको अवस्थामा युवाहरूले निजामती सेवालाई एक आकर्षक करिअरको रूपमा हेर्न सक्नेछन्, जसले गर्दा उनीहरू थप लगनशीलताका साथ तयारी गर्नेछन् र अन्ततः देशको सेवामा समर्पित हुनेछन्।
अधिकारीहरूको भनाइ र आगामी योजना
संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयका एक अधिकारीका अनुसार, ‘कर्मचारीको अनुभव र दक्षतालाई निजामती सेवामा अधिकतम उपयोग गर्न तथा युवाहरूलाई अवसर प्रदान गर्न यो प्रस्ताव अघि सारिएको हो।’ उनले नियमावली संशोधनको प्रक्रिया अन्तिम चरणमा रहेको र केही समयभित्रै यसले मूर्त रूप लिने बताए। यसको अर्थ हो कि यस प्रस्तावको कार्यान्वयन अब धेरै टाढा छैन, र यसले निजामती सेवामा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याउनेछ। यस संशोधनले निजामती कर्मचारीहरूको सेवा अवधि र वृत्ति विकासमा नयाँ आयाम थप्ने अपेक्षा गरिएको छ, जसले उनीहरूलाई थप उत्प्रेरित गर्नेछ। यसको कार्यान्वयनपश्चात् निजामती सेवा थप व्यावसायिक र प्रभावकारी बन्ने विश्वास गरिएको छ, जसले नेपालको समग्र विकासमा सकारात्मक भूमिका खेल्नेछ।
यस संशोधनको कार्यान्वयनपछि निजामती कर्मचारीहरूले आफ्नो सेवा अवधिमा थप दुई वर्ष काम गर्न पाउनेछन्, जसले उनीहरूको पेन्सन र अन्य आर्थिक लाभहरूमा पनि केही प्रभाव पार्नेछ। यो परिवर्तनले निजामती सेवामा कार्यरत हजारौं कर्मचारीहरूको भविष्यमाथि सकारात्मक प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसका साथै, सेवा प्रवेशको उमेरहद बढेको सन्दर्भमा, युवाहरूले यो अवसरलाई सदुपयोग गरी निजामती सेवामा प्रवेशका लागि आवश्यक तयारीमा बढी ध्यान केन्द्रित गर्नेछन्। यसले भविष्यमा निजामती सेवामा प्रवेश गर्ने व्यक्तिहरूको समग्र गुणस्तरलाई पनि उकास्ने अपेक्षा गरिएको छ।
