चिकित्सा जर्नल द ल्यान्सेटमा प्रकाशित प्रतिवेदनले आणविक युद्ध र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को दुरुपयोगलाई मानव अस्तित्वका लागि यस शताब्दीका १७ प्रमुख खतरामध्ये अग्रपंक्तिमा राखेको छ। यी खतराले विश्वको जनस्वास्थ्य र समग्र मानव कल्याणमा गम्भीर असर पार्न सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष छ।
यी जोखिमलाई समयमै सम्बोधन नगरे विश्वभरका मानिसले रोग, अपाङ्गता र अकाल मृत्युका कारण स्वस्थ जीवनका दसौँ अर्ब वर्ष गुमाउनुपर्ने हुन सक्ने प्रतिवेदनले औँल्याएको छ। तर विश्वका नेताहरूले लक्षित र प्रभावकारी कदम चालेमा सम्भावित क्षति कम गर्न सकिने अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।
एआईको दुरुपयोग र आणविक द्वन्द्वले मानव अस्तित्वमा खतरा
द ल्यान्सेटको प्रतिवेदनले आणविक द्वन्द्व र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको दुर्भावनापूर्ण प्रयोगलाई मानव अस्तित्व नै समाप्त हुन सक्ने सम्भावनासँग जोडेको छ। आणविक हतियारको प्रयोगले ठूलो जनधनको क्षति, स्वास्थ्य प्रणालीको विनाश र दीर्घकालीन वातावरणीय असर निम्त्याउन सक्छ। त्यसैगरी, शक्तिशाली एआई प्रणालीको दुरुपयोगले विश्वव्यापी स्तरमा गम्भीर क्षति पुर्याउन सक्ने सम्भावनाबारे पनि अनुसन्धानकर्ताहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
सन् २०२६ मा बर्लिनमा भएको विश्व स्वास्थ्य शिखर सम्मेलनमा द ल्यान्सेट आयोगले ‘२१औँ शताब्दीका विश्वव्यापी स्वास्थ्य खतराहरू’ सम्बन्धी प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको थियो। यस प्रतिवेदनले सन् २०२५ देखि २१०० सम्ममा १७ वटा ठूला खतराहरूले मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्ने देखाएको छ।
प्रतिवेदनअनुसार एआईको दुर्भावनापूर्ण प्रयोगका कारण सन् २१०० सम्ममा विश्वभर करिब १०.४ अर्ब स्वस्थ जीवन वर्ष गुम्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। यो अनुमान प्राकृतिक रूपमा उत्पन्न हुने महामारी र मोटोपनाजस्ता केही अन्य जोखिमसँग तुलनीय छ। यद्यपि, एआईका कारण विश्वव्यापी स्तरमा कस्तो विनाशकारी घटना हुन सक्छ भन्ने अनुमानमा विज्ञहरूबीच ठूलो भिन्नता रहेको प्रतिवेदनले उल्लेख गरेको छ। एआईको जोखिमबारे प्रत्यक्ष ऐतिहासिक तथ्याङ्क सीमित भएकाले यसलाई मोटोपनासम्बन्धी तथ्याङ्कसँग समान स्तरको प्रमाणमा आधारित मान्न नमिल्ने अनुसन्धानकर्ताहरूले स्पष्ट पारेका छन्। आणविक द्वन्द्वले ९.४ अर्ब स्वस्थ जीवन वर्ष गुमाउन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
मोटोपना र अन्य प्रमुख स्वास्थ्य चुनौती
प्रतिवेदनले मोटोपनालाई भविष्यको अर्को प्रमुख विश्वव्यापी स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा औँल्याएको छ। उपलब्ध तथ्याङ्कअनुसार विश्वका सबै देशमा बढी तौल र मोटोपनाको समस्या बढिरहेको छ। अनुमानअनुसार सन् २०५० सम्म विश्वका करिब ६० प्रतिशत वयस्क र एकतिहाइ बालबालिकामा बढी तौल वा मोटोपनाको अवस्था हुन सक्छ। मोटोपना मुटुरोग, मधुमेह, उच्च रक्तचाप र अन्य दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्यासँग सम्बन्धित छ।
मोटोपनासँग सम्बन्धित जोखिमले सन् २१०० सम्ममा २३.१ अर्ब स्वस्थ जीवन वर्ष गुमाउन सक्ने अनुमान गरिएको छ, जुन १७ खतराहरूमध्ये सबैभन्दा बढी हो। अत्यधिक ऊर्जा भएका खानेकुराको सेवन र शारीरिक गतिविधिमा कमी यसका प्रमुख कारण हुन्। यसले व्यक्ति, परिवार र स्वास्थ्य प्रणालीमा दीर्घकालीन भार थप्न सक्छ।
कम शैक्षिक उपलब्धिले १६.१ अर्ब र आय असमानताले १३.८ अर्ब स्वस्थ जीवन वर्ष गुमाउन सक्ने अनुमान गरिएको छ। प्रतिवेदनले उच्च रक्तचाप, धूमपान र मानसिक स्वास्थ्य समस्यालाई पनि प्रमुख जोखिम समूहमा समेटेको छ। यी समस्याको रोकथाम र नियन्त्रणका लागि प्रभावकारी स्वास्थ्य नीति, स्वस्थ जीवनशैली प्रवर्द्धन, रोगको समयमै पहिचान र उपचारमा पहुँच आवश्यक रहेको औँल्याइएको छ।
जोखिम न्यूनीकरणमा विश्वव्यापी सहकार्य र विश्वासको महत्त्व
प्रतिवेदनको उद्देश्य १७ वटा खतरालाई ठूलो वा सानो भनेर क्रम निर्धारण गर्नु होइन। बरु, अन्तर्राष्ट्रिय, क्षेत्रीय र राष्ट्रिय स्तरमा सहकार्य बढाएर भविष्यको स्वास्थ्य र मानव अस्तित्वको रक्षा गर्नु रहेको सम्बन्धित सम्पादकीयमा उल्लेख छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय जनसङ्ख्या कोषकी पूर्वकार्यकारी निर्देशक तथा आयोगकी सहअध्यक्ष नतालिया केनेमका अनुसार विश्वका पछिल्ला घटनाले संकट आउनुअघि नै तयारी गर्नुको महत्त्व देखाएका छन्। विपत्ति आएपछि मात्रै प्रतिक्रिया दिँदा यसको आर्थिक, सामाजिक र मानवीय मूल्य धेरै महँगो पर्न सक्छ।
उनले विद्यमान असमानताका कारण यस्ता विश्वव्यापी संकटको सबैभन्दा ठूलो भार जोखिममा रहेका समुदायले बेहोर्नुपर्ने चेतावनी पनि दिएकी छन्। इन्स्टिच्युट फर हेल्थ मेट्रिक्स एन्ड इभ्यालुएसन (IHME) का निर्देशक तथा आयोगका सह-अध्यक्ष प्रोफेसर क्रिस्टोफर जे.एल. मरेले २०२६ को विश्व स्वास्थ्य शिखर सम्मेलनमा तत्काल कारबाहीको आवश्यकतामा जोड दिएका थिए। IHME को ग्लोबल बर्डन अफ डिजिज (GBD) अध्ययनको पछिल्लो अपडेट २०२३ सम्मको तथ्याङ्क समावेश गर्दछ।
प्रतिवेदनले जोखिम न्यूनीकरणका लागि सामाजिक विश्वासलाई महत्त्वपूर्ण आधार मानेको छ। विश्वासले समाजलाई सम्भावित संकटको पूर्वानुमान गर्न, क्षति कम गर्न र परिवर्तनअनुसार अनुकूल हुन मद्दत गर्छ। यसको विपरीत, अविश्वासले जोखिम र क्षति बढाउन सक्छ। विश्वव्यापी सहकार्यमा आधारित नेतृत्व, संकट सामना गर्न सक्ने खाद्य प्रणाली र अझ न्यायपूर्ण समाज निर्माणलाई पनि भविष्यका चुनौतीको सामना गर्न आवश्यक पक्षका रूपमा औँल्याइएको छ। द ल्यान्सेट आयोगले सरकारहरूलाई यी विश्वव्यापी खतराहरूको लागि तयारी गर्न र खराब अवस्थाबाट बच्न निर्णायक कदम चाल्न प्रोत्साहन गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
