पश्चिम एसियाली देशहरूमा कार्यरत करिब ३० हजारभन्दा बढी नेपाली नागरिक विभिन्न कारणले स्वदेश फर्केका छन्। यो ठूलो संख्यामा नेपालीहरूको स्वदेश फिर्तीले उनीहरूको व्यक्तिगत जीवनमा मात्र नभई नेपालको अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनामा पनि गम्भीर प्रभाव पार्ने देखिएको छ। नेपालको इतिहासमा वैदेशिक रोजगारी सधैं नै महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ, विशेषगरी खाडी मुलुकहरूमा नेपाली युवाहरूको श्रमको माग उच्च छ। यसरी ठूलो संख्यामा श्रमिकहरूको स्वदेश फिर्तीले मुलुकको आर्थिक सन्तुलनमा मात्र नभई सामाजिक सद्भावमा समेत चुनौती थप्ने निश्चित छ।
पश्चिम एसियामा नेपाली श्रमिकको स्वदेश फिर्ती: कारणहरूको विस्तृत विश्लेषण
नेपालीहरूको स्वदेश फिर्तीका पछाडि धेरै कारणहरू छन्, जसमध्ये केही प्रत्यक्ष र केही अप्रत्यक्ष छन्। प्रमुख रूपमा, ती देशहरूमा जारी रहेको राजनीतिक अस्थिरता, युद्धको त्रास, रोजगारीको असुरक्षा, र केही मुलुकहरूमा नेपाली श्रमिकहरूको न्यूनतम अधिकारको हनन जस्ता समस्याहरू प्रमुख छन्। उदाहरणका लागि, मध्यपूर्वका केही देशहरूमा विगत केही वर्षदेखि चलिरहेको आन्तरिक द्वन्द्व र राजनीतिक उथलपुथलले काम गर्ने वातावरणलाई निकै असुरक्षित बनाएको छ। यसका अतिरिक्त, कोरोना महामारीको प्रभावपछि विश्वव्यापी रूपमा आएको आर्थिक मन्दीले केही देशहरूमा रोजगारीका अवसरहरूमा उल्लेखनीय कमी ल्याएको छ, जसले गर्दा धेरै नेपालीहरूले आफ्नो जागिर गुमाएका छन्। भिसा तथा काम गर्ने अनुमतिपत्रसम्बन्धी नीतिहरूमा आएको कडाइले पनि वैधानिक रूपमा काम गर्न चाहने नेपालीहरूका लागि कठिनाई थपेको छ, जसले गर्दा उनीहरूलाई स्वदेश फर्कन बाध्य पारेको छ। केही घटनाहरूमा, नेपाली कामदारहरूले भोग्नुपरेको शोषण र दुर्व्यवहारका कारण उनीहरूले असुरक्षित महसुस गरी स्वदेश फर्कने निर्णय गरेका छन्, जसमा न्यूनतम पारिश्रमिक नपाउने, कामको घण्टा अत्यधिक हुने, र असुरक्षित आवास जस्ता समस्याहरू समावेश छन्।
- खाडी देशहरूमा रोजगारीको असुरक्षा र राजनीतिक अस्थिरताले नेपाली श्रमिकहरूको भविष्य अनिश्चित बनाएको छ।
- काम गर्ने अनुमतिपत्र र भिसासम्बन्धी नियमहरूमा आएको कडाइले वैधानिक रोजगारीका अवसरहरू सीमित पारेको छ।
- श्रमिकहरूको शोषण र न्यूनतम अधिकारको हननका घटनाहरूले उनीहरूको मानवअधिकारमाथि प्रश्नचिन्ह खडा गरेको छ।
- केही मुलुकहरूमा जारी द्वन्द्व र असुरक्षाको वातावरणले नेपालीहरूको जीवनलाई प्रत्यक्ष जोखिममा पारेको छ।
- कोरोना महामारीपछिको आर्थिक मन्दीले रोजगारीमा पारेको असरले लाखौं नेपालीहरूलाई स्वदेश फर्कन बाध्य बनाएको छ।
स्वदेश फिर्तीको नेपाली अर्थतन्त्रमा गहिरो असर
यति ठूलो संख्यामा नेपाली नागरिकहरूको स्वदेश फिर्तीले नेपालको अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष र गम्भीर असर पार्नेछ। वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त हुने विप्रेषण (रेमिट्यान्स) मा कमी आउनेछ, जुन नेपाली अर्थतन्त्रको एक प्रमुख आधार हो र यसले मुलुकको कुल ग्राहस्थ उत्पादन (GDP) मा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। यसको प्रत्यक्ष असर विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा दबाब सिर्जना गर्नेछ र व्यापार घाटालाई अझ बढाउने सम्भावना छ, जसले गर्दा मुद्रास्फीति बढ्न सक्छ। स्वदेश फर्किएका हजारौं नागरिकहरूलाई पुनः रोजगारी दिनु वा उनीहरूलाई स्वरोजगारका लागि प्रेरित गर्नु सरकारका लागि एक ठूलो र जटिल चुनौती हुनेछ। यदि उनीहरूलाई उचित अवसर र सहयोग प्रदान गर्न सकिएन भने, यसले देशमा बेरोजगारीको दर बढाउने र सामाजिक अशान्तिलाई पनि निम्त्याउन सक्नेछ, जसले गर्दा सामाजिक सुरक्षामा समेत चुनौती थपिनेछ।
यसका साथै, स्वदेश फर्किएका नागरिकहरूलाई समाजमा पुनः एकीकृत गर्न र उनीहरूका सीप र अनुभवलाई राष्ट्रिय विकासमा उपयोग गर्नका लागि विशेष र प्रभावकारी कार्यक्रमहरूको आवश्यकता पर्नेछ। उनीहरूले विदेशमा आर्जन गरेका सीप, ज्ञान र पुँजीलाई नेपालमै उत्पादनशील कार्यमा लगाउन सकेमा यसलाई राष्ट्रिय समृद्धिको अवसरमा परिणत गर्न सकिन्छ। यसका लागि सरकारले लगानी मैत्री वातावरण सिर्जना गर्नुपर्ने, आवश्यक पूर्वाधार विकास गर्नुपर्ने र स्वदेश फर्किएका युवाहरूलाई सहुलियतपूर्ण कर्जा, प्राविधिक तालिम र व्यावसायिक परामर्शको व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ, जसले गर्दा उनीहरूले आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्न सकुन्।
कूटनीतिक पहल र स्वदेश फर्किएका नागरिकको भविष्यको बाटो
नेपाल सरकारले पश्चिम एसियाली देशहरूमा कार्यरत नेपालीहरूको हकहितको रक्षा गर्न र उनीहरूलाई सुरक्षित र मर्यादित वातावरणमा काम गर्ने अवसर सुनिश्चित गर्नका लागि कूटनीतिक पहललाई थप तीव्र पार्नुपर्ने देखिन्छ। सम्बन्धित देशहरूसँग द्विपक्षीय छलफल गरी श्रमिकहरूको न्यूनतम ज्याला, कार्यअवधि, स्वास्थ्य सुरक्षा, सामाजिक सुरक्षा र बिदा जस्ता विषयहरूमा स्पष्ट र कार्यान्वयन योग्य सम्झौताहरू गर्न आवश्यक छ। यसका साथै, विदेश जान चाहने नेपालीहरूलाई सही र विश्वसनीय सूचना प्रदान गर्न, उनीहरूलाई वैदेशिक रोजगारीका नाममा हुने ठगी र मानव तस्करीबाट बचाउनका लागि पनि प्रभावकारी सचेतना कार्यक्रम र कानुनी संयन्त्रलाई सुदृढ पार्नुपर्नेछ। नेपालका दूतावासहरूले पनि विदेशमा कार्यरत नेपालीहरूको समस्याहरूमा थप सक्रियता देखाउनुपर्नेछ।
स्वदेश फर्कने नेपालीहरूको संख्या बढ्दै जानुले नेपालमा रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई थप उजागर गरेको छ, जुन विगतदेखि नै एक प्रमुख राष्ट्रिय मुद्दा रहँदै आएको छ। आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको विकास र स्वदेशी उद्योगहरूको प्रवद्र्धनमा जोड दिनु आजको तत्कालिन आवश्यकता हो, जसले गर्दा युवाहरूलाई स्वदेशमै आकर्षक रोजगारीका अवसरहरू उपलब्ध हुन सकून्। यसरी मात्रै ठूलो संख्यामा स्वदेश फर्किएका नागरिकहरूलाई पुनः विदेशिनु पर्ने बाध्यताबाट मुक्त गर्न सकिनेछ र राष्ट्रिय विकासमा उनीहरूको सीप, अनुभव र पुँजीको पूर्ण योगदान सुनिश्चित गर्न सकिनेछ, जसले मुलुकलाई आर्थिक रूपमा सबल बनाउन मद्दत गर्नेछ।