नेपालमा उच्च रक्तचाप, मधुमेह, क्यान्सर, मुटु तथा रक्तनली र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगजस्ता नसर्ने रोगहरू समयअगावै हुने मृत्युका प्रमुख कारण बनेका छन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) का अनुसार हाल कुल मृत्युको करिब ७१ प्रतिशत हिस्सा नसर्ने रोगकै कारण हुने गरेको छ। सन् २०३० सम्म यो दर ७९ प्रतिशतसम्म पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।
स्वास्थ्य तथा खाद्य सुरक्षा मन्त्रालयको ‘नसर्ने रोगको रोकथाम तथा नियन्त्रणका लागि बहुक्षेत्रीय कार्ययोजना (२०७८–२०८२)’ ले २२ प्रतिशत नेपाली जनतालाई ३० देखि ७० वर्षको उमेरबीचमै अकाल मृत्युको जोखिममा राखेको छ। यो महत्वाकाङ्क्षी कार्ययोजनाले नसर्ने रोग न्यूनीकरणमा अपेक्षित सुधार ल्याउन सकेको छैन।
व्यक्तिगत घटना दर्ता प्रणालीको प्रभावकारिता कमजोर भएका कारण नसर्ने रोगसम्बन्धी राष्ट्रिय मृत्युदरको यकिन तथ्याङ्क प्राप्त गर्न चुनौती छ। हाल करिब ५० प्रतिशत मृत्यु मात्र दर्ता हुने अनुमान छ। सरकारी अस्पतालहरूमा आउने ठूलो हिस्सा बिरामी नसर्ने रोगसँग सम्बन्धित रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ।
भूकम्प, बाढी, पहिरो र जलवायुजन्य विपद्जस्ता जोखिमले नेपालको कमजोर स्वास्थ्य सेवा प्रणालीलाई बारम्बार प्रभावित पार्ने गरेको छ। नसर्ने रोग भएका व्यक्तिहरूका लागि यस्ता अवरोधहरू झन् प्राणघातक साबित भई नियमित उपचारमा बाधा, औषधिको अभाव र गम्भीर स्वास्थ्य जटिलता निम्त्याउने गरेको छ।
यस समस्याको समाधानका लागि विपद्का समयमा नसर्ने रोग भएका व्यक्तिहरूको उपचार सेवालाई निरन्तरता दिन ‘पेन-डी प्याकेज’ (Prevention and Control of Non-communicable Diseases in Disasters) तयार गरिएको छ। यो प्याकेजले विपद्का बेला नसर्ने रोगको उपचारमा देखिने कमी तथा अवरोधलाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्य राख्दछ।
नेपालले विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको ‘अत्यावश्यक नसर्ने रोग उपचार प्याकेज’ (WHO PEN) अवलम्बन गरे पनि विपद्का समयमा त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न पर्याप्त तयारी र संरचना आवश्यक देखिएको छ। ‘पेन-डी प्याकेज’ ले विद्यमान राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणाली र प्रोटोकललाई आधार मानी आपत्कालीन अवस्थामा पनि सेवाको दायरा विस्तार गर्न सहयोग गर्दछ। यसले उपचार सेवाको निरन्तरतामा विशेष जोड दिन्छ।
यो प्याकेजले विपद्अघि, विपद्को समयमा र विपद्पश्चात् औषधि, निदान सेवा, दक्ष जनशक्ति तथा सेवा प्रवाह प्रणालीलाई सक्रिय र सुदृढ राख्न सहयोग पुर्याउँछ। यो एक व्यावहारिक र एकीकृत कार्यढाँचा हो जसले नसर्ने रोगसम्बन्धी सेवाहरूलाई विपद् व्यवस्थापनका गतिविधिहरूसँग जोड्दछ। यसमा जोखिम नक्साङ्कन, उच्च जोखिममा रहेका बिरामीको पहिचान, औषधि तथा परीक्षण सामग्रीको पूर्वभण्डारण, मोबाइल स्वास्थ्य सेवा, स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता अभिवृद्धि र बिरामीलाई स्व-हेरचाहसम्बन्धी मार्गदर्शन समावेश छन्।
‘पेन-डी प्याकेज’ ले स्वास्थ्य र विपद् व्यवस्थापन प्रणालीबीच समन्वयलाई प्राथमिकता दिँदै समुदायदेखि राष्ट्रिय स्तरसम्मको प्रतिकार्य संयन्त्रलाई जोड्छ। विपद् व्यवस्थापन चक्रका सबै चरणमा यसको भूमिका महत्वपूर्ण छ। विपद्अघि तयारी सुदृढ बनाउने, बिरामीलाई सशक्त बनाउने र स्वास्थ्य संस्थाहरूलाई सहयोग गर्ने यसको कार्यक्षेत्रभित्र पर्छ।
विपद्को समयमा ‘मोबाइल क्लिनिक’, ‘टेलिमेडिसिन’, समुदायमा आधारित अनुगमन र पूर्वभण्डारित सामग्री वितरणमार्फत सेवाको निरन्तरता सुनिश्चित गरिन्छ। अग्रपङ्क्तिका स्वास्थ्यकर्मी र स्वयंसेवकहरूले आधारभूत परीक्षण, परामर्श र अनुगमन सेवा प्रदान गर्दछन्। यसले समावेशिता र समानतालाई पनि प्राथमिकता दिँदै ज्येष्ठ नागरिक, फरक क्षमता भएका व्यक्ति र सीमित गतिशीलता भएका व्यक्तिहरूलाई विशेष ध्यान दिन्छ।
राष्ट्रिय स्तरमा ‘पेन-डी प्याकेज’ को अवलम्बनले आकस्मिक रोगमा मात्र केन्द्रित रहेको विपद् व्यवस्थापन प्रणालीमा दीर्घकालीन नसर्ने रोगसम्बन्धी सेवाहरूलाई समेट्नेछ। यसको देशव्यापी विस्तारले सङ्घीयदेखि स्थानीय तहसम्म तथ्यमा आधारित कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्नेछ र मृत्यु तथा जटिलता न्यूनीकरणमा सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
यो प्याकेज स्वास्थ्य तथा स्वच्छता मन्त्रालयको मार्गदर्शनमा स्वास्थ्य सेवा विभाग, इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाको सहकार्य र नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको नेतृत्वमा विकास गरिएको हो। यसमा डेनिस रेडक्रस, क्यानाडियन रेडक्रस, आरहुस विश्वविद्यालयको प्राविधिक सहयोग र नोभो नर्डिस्क फाउन्डेसनको आर्थिक सहयोग रहेको थियो।
नेपाल रेडक्रस सोसाइटीले कैलालीको भजनी नगरपालिका र कञ्चनपुरको लालझाडी गाउँपालिकामा यसको सफल अभ्यास पनि गरेको छ। यसको मुख्य उद्देश्य विपद्को समयमा नसर्ने रोग भएका व्यक्तिहरूलाई निरन्तर स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनु थियो।
