मानव उपभोगका लागि अयोग्य गाईवस्तुको चोक्कर प्रयोग गरेको पाइएपछि खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले भारतीय प्रियागोल्ड बिस्कुटको बिक्रीमा रोक लगाई बजारबाट फिर्ता गर्न निर्देशन दिएको छ। २०८३ असोज ३१ गते विभागले सूर्या फुड एण्ड एग्रो लिमिटेडद्वारा उत्पादित बिस्कुटमाथि यो कदम चालेको हो।
भारतको उपभोक्ता उजुरीपछि भारतीय खाद्य सुरक्षा तथा मानक प्राधिकरणले सूर्या फुड एण्ड एग्रो लिमिटेडमा निरीक्षण गरेको थियो। निरीक्षणका क्रममा कम्पनीले बिस्कुटमा फाइबरको स्रोतका रूपमा गाईवस्तुको दानाका लागि प्रयोग हुने चोक्कर मिसाएको भेटिएको थियो।
गाईवस्तुको दानाका लागि लेखिएको चोक्कर बिस्कुटमा
भारतीय खाद्य सुरक्षा तथा मानक प्राधिकरणको निरीक्षणका क्रममा कम्पनीले बिस्कुट उत्पादनमा प्रयोग गरेको चोक्कर राखिएका जुटका बोराहरूमा ‘गाईवस्तुको दानाका लागि’ भनी स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको पाइएको थियो। ती सामग्री मानव उपभोगका लागि नभएको पनि लेबलमा जनाइएको थियो।
यो तथ्य सार्वजनिक भएपछि भारतीय प्राधिकरणले कम्पनीको इजाजतपत्र निलम्बन गरी कम्पनीविरुद्ध अभियोजन प्रक्रिया अघि बढाउन स्वीकृति दिएको छ। भारत सरकारले उत्पादन र निर्यात रोकेपछि नेपालले पनि आफ्ना बजारमा रहेका ती बिस्कुटका सबै ब्याच फिर्ता गर्न निर्देशन दिएको हो।
नेपालमा खाद्य सुरक्षाको विरासत र कानूनी आधार
नेपालमा खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर नियमन कार्यको थालनी वि.सं. २०१८ सालमा खाद्य ऐन लागू भएपछि भएको थियो। वि.सं. २०५७ साल असार २६ गतेदेखि खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागका रूपमा देशका ७५ वटै जिल्लामा खाद्य ऐन–नियमावली अनुसार खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर नियमन सम्बन्धी विविध क्रियाकलापहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन्।
नेपालको संविधानले प्रत्येक नागरिकलाई खाद्य सम्बन्धी अधिकार तथा खाद्य सुरक्षाको अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। यसैका आधारमा नेपाल सरकारले खाद्य अधिकार तथा खाद्य सम्प्रभुता सम्बन्धी ऐन, २०७५ र खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन, २०८१ लगायतका कानुनहरू कार्यान्वयनमा ल्याएको छ।
नेपाल र भारतबीच खाद्य प्रयोगशालाको परीक्षण प्रतिवेदनलाई दुवै देशले मान्यता दिने सहमति भएको छ। यसअनुसार नेपालको नेसनल फुड एन्ड फिड ल्याबोरेटरी, काठमाडौंले गरेको परीक्षणलाई भारतले मान्यता दिने व्यवस्था छ, जसले सीमापार खाद्य सुरक्षामा सहकार्यलाई बलियो बनाउँछ।
उपभोक्ता स्वास्थ्यमा जोखिम र मधेश प्रदेशमा प्रभाव
प्रियागोल्ड बिस्कुटको यो घटनाले उपभोक्ताको स्वास्थ्यमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। विशेषगरी बालबालिकाले बढी उपभोग गर्ने यस्ता उत्पादनमा अखाद्य वस्तुको प्रयोगले दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्ने जोखिम रहन्छ।
मधेश प्रदेशका विभिन्न जिल्लाहरूमा खाद्य तथा पोषण सुरक्षा कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेका छन्, जसले अतिविपन्न तथा सीमान्तकृत घरपरिवारलाई लक्षित गर्दछ। धनुषा, महोत्तरी, सप्तरी र सिरहा जिल्लाका बाढी प्रभावित गाउँपालिकाका गरिब तथा विपन्न कृषकहरूलाई लक्षित गरी यो कार्यक्रम विस्तार गरिएको छ। यस्ता कार्यक्रमहरूले खाद्य सुरक्षाको महत्वलाई थप उजागर गर्दछन्।
आगामी कदम: अनुगमन र कानून संशोधन
भारत सरकारले सूर्या फुड एण्ड एग्रो लिमिटेडको इजाजतपत्र निलम्बन गरी कम्पनीविरुद्ध अभियोजन प्रक्रिया अघि बढाउन स्वीकृति दिएको छ। यसले भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिनका लागि कडा सन्देश दिएको छ।
नेपाल सरकारले अर्को निर्णय नभएसम्मका लागि प्रियागोल्ड बिस्कुट लगायत सो कम्पनीका अन्य उत्पादनहरूमा समेत खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तरको अनुगमन जारी राख्नेछ। यसका साथै सरकारले खाद्य पदार्थमा मिसावट गरी उपभोक्ताको स्वास्थ्यमाथि खेलवाड गर्ने व्यापारीहरूलाई जेल हाल्ने व्यवस्थासहित कानून संशोधन गर्ने तयारी गरिरहेको छ। यद्यपि, नेपालमा प्रियागोल्ड बिस्कुटको कति परिमाण आयात भएको थियो र कति बजारबाट फिर्ता गरियो भन्ने तथ्यांक अझै खुलेको छैन।
