रौतहटको ईशनाथ नगरपालिकास्थित औरैया प्रसूति केन्द्र जलवायुजन्य विपद्का समयमा पनि मातृ तथा नवजात शिशु स्वास्थ्य सेवा निरन्तर सञ्चालन गर्न सफल ‘मोडेल’ बनेको छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय जनसंख्या कोष (युएनएफपिए) को सहयोगमा स्थापित यो केन्द्रले विपद्मा पनि जीवन रक्षाका क्षेत्रमा सेवा दिन सकिन्छ भन्ने प्रमाणित गरेको छ।
गत भदौमा नेपालमा आएको बाढीले गर्भवती तथा नवजात शिशुको स्वास्थ्य सेवामा गम्भीर समस्या ल्याएको थियो। यस्ता विपद्का घटना मधेश प्रदेशमा खडेरी, विनाशकारी बाढी, अत्यधिक गर्मी र चिसोका रूपमा वर्षैपिच्छे दोहोरिन्छन्। सन् २०२४ र २०२५ मा रौतहटमा आएको बाढीले घर र पूर्वाधारमा क्षति पुर्याउनुका साथै स्वास्थ्य सेवा प्रवाहमा अवरोध गरेको थियो।
ग्रामीण क्षेत्रमा मातृ स्वास्थ्य सेवाको पहुँच
नेपालस्थित संयुक्त राष्ट्रसङ्घकी आवासीय संयोजक लीला पिटर्स याहियाले औरैया प्रसूति केन्द्रको भ्रमणपछि ग्रामीण स्वास्थ्य चौकीमा गरिने सानो लगानीले पनि मातृ स्वास्थ्य सेवामा वास्तविक परिवर्तन ल्याउन सकिने बताइन्। उनले योग्य नर्सको उपस्थितिले समुदायमा विश्वास बढाएको र यसबाट परम्परागत सोच भएका ग्रामीण महिलालाई पनि गर्भावस्था तथा सुत्केरीपछि स्वास्थ्य सेवा लिन आत्मविश्वास मिलेको उल्लेख गरिन्।
याहियाका अनुसार, ग्रामीण स्वास्थ्य चौकी, योग्य स्वास्थ्यकर्मी र आवश्यक पूर्वाधारमा गरिने लगानीले जीवन बचाउँछ। उनले मातृ तथा प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाका लागि आन्तरिक स्रोत परिचालन गर्नु महत्त्वपूर्ण रहेको र यो नेपालभरका महिला, परिवार तथा समुदायमाथिको लगानी भएको स्पष्ट पारिन्।
जलवायु–उत्थानशील पूर्वाधारको विस्तार
युएनएफपिएले स्वास्थ्य तथा खाद्य सुरक्षा मन्त्रालयसँगको सहकार्यमा यो परियोजना कार्यान्वयन गरेको छ। यस परियोजनाअन्तर्गत औरैया प्रसूति केन्द्रमा विद्युत् ‘ब्याकअप’ प्रणाली, चिकित्सकीय फोहोरमैला व्यवस्थापन स्थल, ‘भेन्टिलेसन’ र पानी शुद्धीकरण एकाइलगायतका सुधारहरू गरिएका छन्।
नेपालस्थित युएनएफपिएका उपप्रतिनिधि डा. वशिर नजिबले स्थानीय योजना तथा सुदृढ पूर्वाधारले सुसज्जित, विपद्का लागि तयार र जलवायु–उत्थानशील स्वास्थ्य केन्द्र निर्माण गर्नु जीवन रक्षाका लागि अनिवार्य आवश्यकता भएकोमा जोड दिए। जापान सरकारको आर्थिक सहयोगमा सञ्चालित ‘नेपालमा मातृ तथा बाल स्वास्थ्य सेवा र अनुकूलन क्षमताको सुधार’ परियोजनाअन्तर्गत यो केन्द्र नमूनाका रूपमा प्रस्तुत भएको हो।
मधेस प्रदेशमा विपद् पूर्वतयारी
परियोजनाले पूर्वाधार सुधारका साथै नगरपालिकास्तरीय स्वास्थ्य संस्था सञ्चालन तथा व्यवस्थापन समितिका लागि मार्गदर्शन तयारी र जलवायु–अनुकूलित स्वास्थ्य कार्ययोजना विकास गरेर सरकारी स्वामित्व सुदृढ गर्दै दीर्घकालीन सञ्चालन सुनिश्चित गर्ने पहल पनि गरेको छ।
युएनएफपिएले विपद् पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्य क्षमता सुदृढ गर्न मधेस प्रदेश सरकारलाई करिब एक लाख अमेरिकी डलर मूल्यको जीवनरक्षक औषधि तथा अत्यावश्यक उपकरण हस्तान्तरण गरेको छ। जापान सरकारको वित्तीय सहयोगमा खरिद गरिएका ती उपकरणहरू रौतहट जिल्लाका पाँचवटा स्वास्थ्य संस्थामा आकस्मिक प्रसूति तथा नवजात शिशु स्याहार सेवा सुदृढ गर्न वितरण गरिनेछ।
जापान सरकारको सहयोगमा सन् २०२५ देखि सञ्चालित ‘नेपालमा मातृ तथा बाल स्वास्थ्य सेवा र अनुकूलन क्षमताको सुधार’ परियोजनाले जलवायु जोखिममा रहेका जाजरकोट र रौतहट जिल्लामा काम गरिरहेको छ। यस परियोजनाबाट प्रत्येक वर्ष ४७,८९८ महिला र नवजात शिशुहरूले प्रत्यक्ष लाभ लिने अपेक्षा गरिएको छ।
