सप्तकोशी नदीको बाढी र कटानले सुनसरीको श्रीलङ्का टप्पुका बासिन्दा चार दशकदेखि त्रासमा छन्। नदीले खेतीयोग्य जमिन बगाउँदा कतिपय परिवार भूमिहीन बनेका छन्। बस्तीसमेत उच्च जोखिममा छ।
श्रीलङ्का टप्पुमा चार दशकदेखि बस्दै आएका बुद्धिमान माझीले नदीको कटानले पाँच–सात बिघा जमिन गुमाए। अहिले उनको नाममा जमिन छैन। “कति बेला कोशी आउँछ र बगाउँछ भन्ने टुङ्गो हुँदैन। बेलुका सुत्न पनि डर लाग्छ,” उनले भने।
बराहक्षेत्र नगरपालिका–६ र ९ का चिलिया टप्पु तथा श्रीलङ्का टप्पुका बासिन्दा बढी प्रभावित छन्। हरेक वर्ष नदीले खेतीयोग्य जमिन र बस्ती कटान गर्छ। दीर्घकालीन समाधान हुन सकेको छैन।
बराहक्षेत्र–६ का पदम राई पहाडबाट बसाइँ सर्दा कोशी बस्तीभन्दा टाढा थियो। अहिले नदी नजिकै आइपुगेको छ। उनले एक बिघामा धान र मकै खेती गर्छन्। गाईभैँसी पालेर जीविकोपार्जन गर्छन्।
“तीन महिनादेखि कटान सुरु भएको छ। हामी श्रमदान गर्दै बालुवा र सिमेन्टका बोरा भरेर किनार जोगाउने प्रयास गरिरहेका छौँ,” उनले भने, “ठूलो बाढी आयो भने यो प्रयासले धान्न सक्दैन।”
कोशी कटान नियन्त्रण समितिका अध्यक्ष जयकुमार माझीका अनुसार चिलिया र श्रीलङ्का टप्पुका बस्ती उच्च जोखिममा छन्। कटान नियन्त्रणका लागि बनाइएका १८ स्परमध्ये नौ वटा क्षतिग्रस्त भइसकेका छन्। बाँकी पनि कटानमा परिरहेका छन्।
स्थानीयवासी, प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, सेना र नगर प्रहरी श्रमदान गरी अस्थायी तटबन्ध निर्माणमा जुटेका छन्। बाँस गाड्ने, नाइलनको डोरीले बाँध्ने तथा बालुवा भरिएका बोरा राख्ने उपाय अपनाइएको छ। यो तत्कालीन समाधान मात्र हो, माझीले बताए।
सप्तकोशीको पश्चिमी भँगालोले धार परिवर्तन गर्दा करिब ६०० घरपरिवार उच्च जोखिममा छन्। केही दिनअघि २२ परिवारलाई सुरक्षित स्थानमा सारिएको थियो। केही परिवार चौरमा टहरा बनाएर बसिरहेका छन्।
बराहक्षेत्र–६ का बद्रीकुमार राईका अनुसार भारत सरकारले अघिल्लो वर्ष ढुङ्गाको जाली लगाएर स्पर निर्माण गर्यो। त्यसपछि पनि कोशीले कटान गर्यो। बराहक्षेत्र–९ तर्फ यस्ता संरचना नहुँदा कटान तीव्र छ।
श्रीलङ्का टप्पुका राकेशकुमार महतोको चार बिघा जग्गा कोशीले बगायो। उनी अहिले अरूको जग्गा भाडामा लिएर तरकारी खेती गर्छन्। उनले १० कट्ठामा टमाटर, बोडी, साग र भिन्डी लगाएका छन्। “पहिला चार बिघा थियो। सबै कोशीले कटान गरेर लग्यो। अहिले आफ्नो जग्गा छैन,” उनले भने।
उदयपुरको बेलका नगरपालिकाका प्रमुख अशोक कार्कीका अनुसार बेलका–८ मा गरिएको संरक्षण कार्यले केही राहत दियो। तल्लोतटीय क्षेत्रमा कटान रोकिएको छैन। बलौटे माटो भएकाले दैनिक जमिन बगिरहेको छ। ढुङ्गा तथा तारजाली पनि नदीले बगाउँदै लगेको छ।
बराहक्षेत्र नगरपालिकाका प्रमुख रमेश कार्की कटान नियन्त्रणका लागि नगरपालिकाले स्रोतसाधन परिचालन गरिरहेको बताउँछन्। प्रभावित क्षेत्रमा जेसिबी, ट्याक्टर, बालुवा ढुवानीका साधन, जाली, बोरा र सिमेन्ट उपलब्ध गराइएको छ। स्थानीय र सुरक्षा निकायसँग समन्वयमा तटबन्ध निर्माण भइरहेको छ।
कोशी कटानपछि विस्थापित परिवारलाई नगरपालिकाले प्रतिपरिवार १० हजार रुपैयाँ दियो। नगरप्रमुख कार्की सप्तकोशीको कटान राष्ट्रिय सरोकारको विषय भएको बताउँछन्। वैज्ञानिक अध्ययनका आधारमा दीर्घकालीन संरचना आवश्यक छ।
उनका अनुसार उपयुक्त स्थानमा ड्याम, स्पर तथा अन्य नदी नियन्त्रण संरचना निर्माण गरे कटान नियन्त्रण हुन्छ। बस्तीमा बाढी पसे धनजनको क्षति हुन सक्छ। सङ्घीय सरकारको सहयोग, पर्याप्त बजेट र कूटनीतिक पहल आवश्यक छ।
कोशी कटानले श्रीलङ्का टप्पुका केही बासिन्दा यस वर्ष सप्तकोसीपारि प्रकाशपुर तथा झापातर्फ बसाइँ सरेका छन्। करिब तीन हजार जनसङ्ख्या रहेको यस क्षेत्रमा कृषि र पशुपालनमा जीविकोपार्जन आधारित छ। स्थानीयले श्रमदानमार्फत बस्ती र खेतीयोग्य जमिन जोगाउने प्रयास गरे पनि दीर्घकालीन समाधान हुन सकेको छैन।
