प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’को निर्देशनमा काठमाडौं महानगरपालिकाका विभिन्न सुकुम्वासी बस्तीहरू भत्काउने कार्य तीव्र पारिएसँगै त्यहाँ आश्रित घरपालुवा तथा बेवारिसे जनावरको संरक्षण र स्याहारको पहल सुरु भएको छ। बस्ती खाली गराउने क्रममा विस्थापित भएका २१९ परिवारलाई दशरथ रंगशालामा स्थानान्तरण गरिएपछि उनीहरूका कुकुर, गाई, भैंसी लगायतका जनावरको उपचार र व्यवस्थापनलाई उच्च प्राथमिकता दिइएको हो। यो अभियानमा स्नेहा केयर र क्याट जस्ता दर्जनौं पशु कल्याणकारी संस्थाहरू सक्रिय रूपमा खटिएका छन्। यसरी, राज्यले नागरिकहरूको बसोबासको व्यवस्थापन गर्दा उनीहरूसँगै जोडिएका जीवहरूको कल्याणलाई पनि सम्बोधन गर्ने एक महत्वपूर्ण कदम चालेको छ, जसले नेपालको सामाजिक न्याय र प्राणी कल्याणको क्षेत्रमा एक नयाँ दृष्टान्त स्थापित गरेको छ। यस कार्यले सुकुम्वासी समस्याको मानवीय र प्राणीशास्त्रीय दुवै पक्षलाई समेट्ने प्रयास गरेको छ, जुन विगतका यस्ता अभियानहरूमा प्रायः उपेक्षित रहँदै आएको थियो।
सुकुम्वासी बस्तीका घरपालुवा जनावरको उद्धार र व्यवस्थापन
सुकुम्वासी बस्ती हटाउने अभियान सुरु हुनुअघि नै विभिन्न संघसंस्थाहरूले त्यहाँका घरपालुवा र बेवारिसे जनावरको तथ्यांक संकलन गरी उनीहरूको उद्धारको योजना बनाएका थिए। बस्ती खाली गराउने क्रममा कतिपय जनावर मालिकविहीन भएका छन् भने कतिपयलाई मालिकले नै छाडेर गएका छन्। यस्ता जनावरहरूको स्वास्थ्य परीक्षण, खोप लगाउने, खाना खुवाउने र सुरक्षित बासस्थानको व्यवस्थापन गर्ने कार्य भइरहेको छ। विशेषगरी कुकुर र बिरालाहरूको संख्या ठूलो रहेको र उनीहरूको हेरचाहमा विशेष ध्यान दिइएको छ। नेपालमा, विशेषगरी सहरी क्षेत्रमा, घरपालुवा जनावरको संख्या बढ्दो छ र उनीहरूको हेरचाह तथा व्यवस्थापनका लागि पर्याप्त पूर्वाधार र कानुनको अभाव खट्किँदै आएको छ। यस सन्दर्भमा, यो अभियानले जनावरहरूको तत्कालको आवश्यकता पूरा गर्ने मात्र नभई दीर्घकालीन व्यवस्थापनका लागि पनि एक महत्वपूर्ण पाठ सिकाएको छ। यसरी, सडकमा अलपत्र पर्ने वा अन्य जोखिममा पर्ने सम्भावना भएका जनावरहरूलाई सुरक्षित स्थानमा सार्नु एक जिम्मेवार समाजको पहिचान हो, जसले नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छविमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ।
- विस्थापित २१९ परिवारका घरपालुवा जनावरको तथ्यांक संकलन।
- कुकुर, बिरालो, गाई, भैंसी लगायतका जनावरको उद्धार।
- स्नेहा केयर, क्याट लगायतका दर्जनौं संघसंस्थाको सहभागिता।
- जनावरको स्वास्थ्य परीक्षण, खोप र उपचारको व्यवस्था।
- सुरक्षित बासस्थान र दैनिक भोजनको प्रबन्ध।
- बेवारिसे तथा सडक आश्रित जनावरको दीर्घकालीन व्यवस्थापनको योजना।
मानवीय पक्षको संवेदनशीलता र जनावरप्रतिको जिम्मेवारी
सुकुम्वासी बस्ती हटाउने जस्तो कठोर निर्णयले मानव मात्रलाई होइन, उनीहरूसँगै जोडिएका निर्दोष घरपालुवा जनावरलाई पनि प्रत्यक्ष असर पार्छ। कतिपय परिवारका लागि उनीहरूका घरपालुवा जनावर सदस्य सरह नै हुन्छन्। बस्ती खाली गराउने क्रममा मालिकबाट छुट्टिएका वा मालिकले छाडेर गएका जनावरहरू सडकमा अलपत्र पर्ने सम्भावनालाई मध्यनजर गर्दै यो उद्धार कार्य सुरु गरिएको हो। यसले मानवीय संवेदनशीलतालाई मात्रै नभई जनावरप्रतिको जिम्मेवारीलाई पनि उजागर गरेको छ। नेपालको संविधानले पनि नागरिकको बाँच्न पाउने अधिकारसँगै मानव अधिकारको सम्मानमा जोड दिएको छ, र यसैको विस्तारित रूपमा जनावरप्रतिको दया र करुणालाई पनि हेर्न सकिन्छ। धेरै नेपाली परिवारका लागि, विशेषगरी ग्रामीण र सहरी गरिब समुदायमा, घरपालुवा जनावरहरू केवल सम्पत्ति नभई भावनात्मक सहारा र परिवारको अभिन्न अंग हुन्। उनीहरूलाई बेवारिसे छोड्नु वा बेवास्ता गर्नुले ती परिवारहरूमा थप मानसिक पीडा थप्न सक्छ। यसरी, यो अभियानले केवल भौतिक संरचना हटाउने मात्र नभई सामाजिक र भावनात्मक पाटोलाई पनि सम्बोधन गरेको छ, जुन यसअघिका धेरै सरकारी प्रयासहरूमा देखिएको थिएन।
दीर्घकालीन समाधानको खोजी र सहकार्यको आवश्यकता
हाल रंगशालामा स्थानान्तरण गरिएका २१९ परिवार र उनीहरूका जनावरहरूको अस्थायी व्यवस्थापन गरिएको छ। तर, यसको दीर्घकालीन समाधानका लागि सरकार र सम्बन्धित निकायले थप योजना बनाउनुपर्ने देखिन्छ। बेवारिसे तथा सडक आश्रित जनावरहरूको संख्या बढ्दै गएको सन्दर्भमा यस्ता उद्धार कार्यलाई निरन्तरता दिनुपर्ने र उनीहरूका लागि स्थायी आश्रयस्थल निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यसका लागि विभिन्न सरकारी निकाय, स्थानीय तह र गैरसरकारी संस्थाहरूबीच समन्वय आवश्यक छ। नेपालमा, विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकामा, सडकमा छाडिएका वा बेवारिसे जनावरहरूको संख्या ठूलो छ, जसले सार्वजनिक स्वास्थ्य र वातावरणमा पनि नकारात्मक असर पार्छ। यस प्रकारका अभियानहरूले केवल एक पटकको समाधान नभई, जनावरहरूको दीर्घकालीन कल्याणका लागि एक व्यवस्थित नीति र पूर्वाधार निर्माणको आवश्यकतालाई जोड दिएको छ। यसका लागि पशु कल्याणसम्बन्धी कानुनलाई अझ सशक्त बनाउनु, जनचेतना फैलाउनु र स्थानीय सरकारहरूलाई यस कार्यमा सक्रियतापूर्वक सहभागी गराउनु अपरिहार्य छ।
यस अभियानमा संलग्न संघसंस्थाहरूले जनावरहरूको उद्धार मात्रै नभई उनीहरूलाई दत्तक लिने इच्छुक व्यक्ति तथा परिवारहरूको खोजी पनि गरिरहेका छन्। यसले एकातर्फ जनावरहरूले नयाँ घर पाउनेछन् भने अर्कोतर्फ उनीहरूको स्याहारको जिम्मेवारी पनि बाँडिनेछ। यो प्रयासले काठमाडौं जस्तो सहरी क्षेत्रमा घरपालुवा जनावरप्रतिको जिम्मेवारीबोधलाई अझ बलियो बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। नेपालमा, विशेषगरी सहरीकरण बढ्दै जाँदा, घरपालुवा जनावर पाल्ने चलन पनि बढेको छ। तर, धेरै व्यक्तिहरूले जनावर पाल्नुअघि आवश्यक तयारी र जिम्मेवारीबारे पर्याप्त जानकारी नलिँदा पछि गएर उनीहरूलाई बेवारिसे छोड्ने प्रवृत्ति देखिएको छ। यस प्रकारको ‘दत्तक ग्रहण’ अभियानले जनावरहरूलाई नयाँ जीवन दिनुका साथै समाजमा जिम्मेवार पाल्तु जनावर मालिकको संस्कृति विकास गर्न मद्दत गर्नेछ। यसबाट, यो अभियान केवल सुकुम्वासी बस्तीका जनावरहरूको लागि मात्र नभई समग्र समाजमा जनावरप्रतिको दृष्टिकोणमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने माध्यम बन्न सक्छ।
आगामी साताहरूमा यसको प्रभाव
आगामी साताहरूमा, यस अभियानको प्रभाव मुख्यतया तीनवटा क्षेत्रमा देखिनेछ। पहिलो, दशरथ रंगशालामा स्थानान्तरण गरिएका २१९ परिवार र उनीहरूका घरपालुवा जनावरहरूको व्यवस्थापनको निरन्तरता। यसका लागि आवश्यक स्रोतसाधन र जनशक्ति परिचालनमा सरकार र विभिन्न संघसंस्थाहरूले थप ध्यान दिनुपर्नेछ। दोस्रो, उद्धार गरिएका जनावरहरूको स्वास्थ्य परीक्षण, खोप र उपचारको प्रक्रियालाई तीव्र पार्नुपर्नेछ, जसले उनीहरूको दीर्घकालीन स्वास्थ्य सुनिश्चित गर्नेछ। तेस्रो, बेवारिसे जनावरहरूको संख्या कम गर्न र उनीहरूलाई स्थायी बासस्थान दिनका लागि दत्तक ग्रहण कार्यक्रमलाई व्यापक बनाउनु आवश्यक छ। यसका साथै, यस घटनाले नेपालमा सुकुम्वासी व्यवस्थापन र प्राणी कल्याणसम्बन्धी नीतिहरूमाथि पुनर्विचार गर्न र थप प्रभावकारी कानुन तथा कार्यक्रमहरू तर्जुमा गर्नका लागि दबाब सिर्जना गर्नेछ। यसले भविष्यमा यस्ता समस्याहरूको सामना गर्दा मानव र जनावर दुवैको कल्याणलाई समान महत्व दिने एक नमुना स्थापित गर्न मद्दत गर्नेछ, जसले नेपाललाई एक बढी मानवीय र जिम्मेवार समाजको रूपमा चिनाउनेछ।
