यस वर्ष नेपालमा औसतभन्दा कम मनसुनी वर्षा हुने प्रक्षेपण गरिए पनि बाढी, पहिरो र खडेरीजस्ता प्रकोपको जोखिम भने कम नहुने विज्ञहरूले औंल्याएका छन्। हिन्दु कुश हिमालय (एचकेएच) मनसुन आउटलुक २०२६ ले नेपालसहित भुटान, भारत र पाकिस्तानमा कम वर्षा हुने र धेरैजसो क्षेत्रमा तापक्रम औसतभन्दा बढी रहने प्रक्षेपण गरेको छ।
कम वर्षाको अनुमानका बाबजुद, विज्ञहरूले छोटो अवधिमा हुने तीव्र वर्षाले बाढी र पहिरोको जोखिम कायमै राख्ने चेतावनी दिएका छन्। ‘कमजोर मनसुनमा पनि छोटो समयको तीव्र वर्षा प्रमुख चिन्ताको विषय हो,’ आईसी मोडका जलविज्ञ मनिष श्रेष्ठले भने। समुदाय र अधिकारीहरूले अल्पकालीन मौसम पूर्वानुमान र सल्लाहहरूलाई नजिकबाट नियाल्नुपर्ने उनको भनाइ छ।
अनियमित वर्षा र बढ्दो तापक्रमको संयोजनले एउटै मौसममा खडेरी र बाढी दुवैको जोखिम बढाउने अपेक्षा गरिएको छ। लामो समयसम्म सुक्खायामपछि अचानक भारी वर्षा हुँदा विशेषगरी पहाडी क्षेत्रमा आकस्मिक बाढी र पहिरोको अवस्था सिर्जना हुन सक्छ।
‘आउटलुकले समग्रमा सुक्खा मनसुनको संकेत गरे पनि त्यसले जोखिम कम हुने भन्ने होइन,’ मनिष श्रेष्ठले थपे। ‘छोटो अवधिको तीव्र वर्षाका घटनाहरूले पनि गम्भीर प्रकोप निम्त्याउन सक्छन्।’
गर्मी मौसमले तातो हावाको चाप बढाउने र पानीको उपलब्धता घटाउने सम्भावना छ। सिजनको सुरुमै हिउँको मात्रा कम हुनुले क्षेत्रको प्राकृतिक जल भण्डारलाई कमजोर बनाउँछ, जसले नदी प्रणाली र भूजल रिचार्जलाई वर्षाको परिवर्तनशीलताप्रति बढी संवेदनशील बनाउँछ।
‘हिउँको मात्रा कम हुनु भनेको क्षेत्र मनसुनमा कम मौसमी जल भण्डारका साथ प्रवेश गरिरहेको छ,’ आउटलुकका सहलेखक सार्थक श्रेष्ठले भने।
यी संयुक्त जोखिमहरूले दक्षिण एसियाभरि प्रकोप योजना र प्रतिक्रिया व्यवस्थापनलाई जटिल बनाउँदै लगेको छ।
‘मनसुनको बढ्दो अप्रत्याशितताले समन्वयमा चुनौती खडा गरिरहेको छ,’ आईसी मोडकी वाटर एन्ड डीआरआरकी प्रमुख नीरा श्रेष्ठ प्रधानले बताइन्। ‘तयारीका लागि अब सरकार, प्राविधिक निकाय र स्थानीय अधिकारीहरूबीच बलियो समन्वय आवश्यक छ।’
आउटलुकले खाद्य उत्पादन, जलस्रोत र ऊर्जा प्रणालीमा बढ्दो दबाबका साथै ग्रामीण र शहरी दुवै क्षेत्रमा बढेको जोखिमलाई प्रकाश पारेको छ।
‘लामो सुक्खापछि अनियमित वर्षाले पहिरोको जोखिम बढाउँछ,’ रिका इन्डियाका सीईओ रणित च्याटरजीले भने। ‘यसले बसाइँसराइ, खाद्य मूल्य वृद्धि, ऊर्जाको तनाव र पर्यटनमा अवरोधलगायत सामाजिक-आर्थिक दबाबलाई बढाउन सक्छ।’
वैज्ञानिकहरूले बलियो प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली र प्रभावमा आधारित पूर्वानुमानको आवश्यकतामा पनि जोड दिएका छन्।
‘अब खडेरी र बाढीको जोखिमलाई छुट्टाछुट्टै व्यवस्थापन गर्न सकिँदैन,’ आईसी मोडका वरिष्ठ सल्लाहकार अरुण भक्त श्रेष्ठले भने। ‘प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली, अल्पकालीन पूर्वानुमान र स्थानीय स्तरमा सञ्चालित तयारीले बढ्दो जटिल प्रकोपहरूलाई सम्बोधन गर्न सँगै काम गर्नुपर्छ।’
जलवायु परिवर्तनशीलता बढ्दै जाँदा, विज्ञहरूले एक प्रकारको प्रकोपको लागि तयारी गर्नाले अब पर्याप्त नहुने चेतावनी दिएका छन्।
‘एकल, अनुमानित प्रकोपको लागि तयारी गर्ने युग समाप्त भएको छ,’ आईसी मोडका डीआरआर विशेषज्ञ सासवता सन्यालले भने। ‘अग्रिम कारबाही र प्रारम्भिक चेतावनी अब आधार हुनुपर्छ।’
