उपभोक्तालाई भ्रममा पार्ने सूर्यमुखी तेलको विज्ञापन र दाबीमाथि सरकारले पूर्ण प्रतिबन्ध लगाएको छ। नेपाल गुणस्तर तथा नापतौल विभागले ‘नेपाल गुणस्तर ३७८ः२०५४’ संशोधन गर्दै यस्ता भ्रामक शब्दावली प्रयोगमा कडाइ गरेको हो।
नयाँ मापदण्डले तेलका प्याकेटमा ‘मुटुका लागि राम्रो’, ‘कोलेस्टेरोल घटाउने’ वा ‘डबल रिफाइन्ड’ जस्ता दाबी निषेध गरेको छ। हानिकारक विषाक्त धातुको अधिकतम सीमा तोकिएको छ। प्रयोग भइसकेका पुराना भाँडामा तेल प्याक गर्न पनि रोक लगाइएको छ।
भ्रामक शब्दावली र दाबीमा पूर्ण प्रतिबन्ध
सूर्यमुखी तेलको लेबलिङ तथा विज्ञापनमा अब प्रचारमुखी शब्द प्रयोग गर्न पाइने छैन। ‘सुपर रिफाइन्ड’, ‘एक्स्ट्रा रिफाइन्ड’, ‘माइक्रो रिफाइन्ड’, ‘डबल रिफाइन्ड’, ‘अल्ट्रा रिफाइन्ड’, ‘एन्टी–कोलेस्टेरोल’, ‘कोलेस्टेरोल फाइटर’, ‘सुदिङ टु हार्ट’, ‘कोलेस्टेरोल फ्रेन्डली’ तथा ‘स्याचुरेटेड फ्याट फ्रि’ जस्ता शब्दावली निषेध गरिएको छ। विभागले यिनलाई गुणस्तरको अनावश्यक बढाइचढाइ मानेको छ।
पुराना भाँडाको पुनः प्रयोगमा रोक र कडा प्याकेजिङ नियम
खाने तेलको प्याकेजिङमा स्वच्छता कायम गर्न नयाँ व्यवस्था गरिएको छ। सूर्यमुखी तेल विभागले तोकेको एनएस ७२, एनएस १३१ वा एनएस ३६० मापदण्डका टिन वा प्लास्टिक कन्टेनरमा मात्र प्याक गर्नुपर्छ। एक पटक प्रयोग भइसकेका भाँडा पुनः प्रयोग गर्न पाइने छैन।
औद्योगिक प्रयोजनको तेल (सल्भेन्ट एक्स्ट्र्याक्टेड ग्रेड–१) सिधै खानका लागि अयोग्य मानिएको छ। यस्तो तेल साना प्याकमा बिक्री गर्न निषेध छ। ठूला कन्टेनरमा कम्तीमा ५० मिलिमिटर साइजको ‘प्रत्यक्ष खानका लागि उपयुक्त छैन’ (नट फर डाइरेक्ट एडिबल कन्जम्प्सन) लेख्नुपर्नेछ।
विषाक्त धातु, रसायन र एफ्लाटोक्सिनको कडा सीमा
दीर्घकालीन स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि हानिकारक हेभी मेटल्स र एफ्लाटोक्सिनको अधिकतम सीमा निर्धारण गरिएको छ। सिसा (लेड) ०.१ मिलिग्राम, आर्सेनिक ०.१ मिलिग्राम, क्याडमियम १.० मिलिग्राम र मर्क्युरी ०.२५ मिलिग्राम प्रति किलोग्राम तोकिएको छ। क्यान्सरजन्य एफ्लाटोक्सिनको मात्रा ३० माइक्रो–ग्राम प्रति किलोग्राम भन्दा बढी हुन नहुने व्यवस्था छ।
पेरोक्साइड भ्यालु १० मिलिग्राम प्रतिकिलोग्राम भन्दा बढी हुनुहुन्न। सल्भेन्ट विधिबाट निकालिएको रिफाइन्ड तेलमा हेक्सेन रेसिड्यु ५.०० पिपिएम सम्म मात्र हुनुपर्छ।
तेलको भौतिक तथा रासायनिक गुणस्तर
सूर्यमुखी तेल ‘एक्सप्रेस्ड’ र ‘सल्भेन्ट एक्स्ट्र्याक्टेड’ गरी दुई किसिममा वर्गीकरण गरिएको छ। दुवै प्रकारका रिफाइन्ड तेल र एक्सप्रेस्ड ग्रेड–१ खानयोग्य मानिएका छन्। तेल ३० डिग्री सेल्सियसमा २४ घण्टा राख्दा धमिलो हुनुहुन्न। रिफ्र्याक्टिभ इन्डेक्स (४० डिग्री सेल्सिएसमा) १.४६६०–१.४६९०, स्यापोनिफिकेसन भ्यालु १८८–१९४, आयोडिन भ्यालु ११०–१४३ हुनुपर्छ।
एसिड भ्यालु रिफाइन्ड तेलका लागि ०.५, एक्सप्रेस्ड ग्रेड–१ का लागि ३.० र सल्भेन्ट ग्रेड–१ का लागि ४.० भन्दा बढी हुनुहुन्न। आद्रता तथा अघुलनशील फोहोर रिफाइन्ड तेलमा ०.१ प्रतिशत भन्दा बढी हुनुहुन्न।
अनिवार्य लेबलिङ र कानुनी दायित्व
बजारमा बिक्री हुने प्रत्येक तेलको प्याकेटमा नेपाली वा अंग्रेजीमा सामग्रीको नाम, प्रकार, ग्रेड, खुद तौल, उत्पादकको नाम, ठेगाना, ट्रेडमार्क, ब्याच नम्बर, उत्पादन महिना र वर्ष स्पष्ट रूपमा उल्लेख गर्नुपर्छ। उत्पादकहरूले खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन, २०८१ र नाप तौल ऐन, २०२५ का नियम पालना गर्नुपर्नेछ। नेपाल गुणस्तर चिह्न प्रयोग गर्न विभागबाट इजाजत लिनुपर्नेछ।
