जनकपुरधामको ऐतिहासिक रामजानकी मन्दिरलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्ने प्रक्रिया अगाडि बढेको छ। यसैबीच, स्थानीयको लामो समयदेखिको माग बमोजिम मन्दिरको नाम ‘रामजानकी’ बाट ‘जानकी मन्दिर’ मा संशोधन गरी पठाउने निर्णय जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाले गरेको छ।
मन्दिरको ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा स्थापित गर्दै यसको संरक्षण र सम्बद्र्धनका लागि यो पहल थालिएको हो। नेपाल सरकारले गत भदौ १३ गतेको मन्त्रिपरिषद् बैठकबाट रामजानकी मन्दिरसहितको क्षेत्रलाई संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणा गरिसकेको छ।
जानकी मन्दिरलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्ने पहल
संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणाले मन्दिरको संरक्षण र व्यवस्थापनमा थप बल पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। मन्दिरलाई विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्ने र संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणालाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयनमा लैजाने विषयलाई उच्च प्राथमिकतामा राखिएको छ। यसले जानकी मन्दिरको विश्वव्यापी पहिचान बढाउनुका साथै धार्मिक पर्यटन प्रबर्द्धनमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाले यस विषयमा सरोकारवाला निकायहरूसँग समन्वय गरिरहेको छ। विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत हुनका लागि युनेस्कोका मापदण्डहरू पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ, जसमा मन्दिरको मौलिकता, अखण्डता र विश्वव्यापी महत्वको प्रमाणिकरण आवश्यक पर्दछ। यो प्रक्रियाले मन्दिरको दीर्घकालीन संरक्षण सुनिश्चित गर्नेछ।
संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणाको कार्यान्वयन
नेपाल सरकारले रामजानकी मन्दिर क्षेत्रलाई संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणा गर्नुले यसको दीर्घकालीन संरक्षणका लागि कानुनी आधार तयार भएको छ। यो घोषणाले मन्दिर परिसर र त्यस वरपरका ऐतिहासिक संरचनाहरूको जथाभावी निर्माण तथा अतिक्रमण रोक्न मद्दत पुग्नेछ, जसले मन्दिरको मौलिक स्वरूपलाई कायम राख्न सहयोग गर्नेछ।
संरक्षित क्षेत्र घोषणाको कार्यान्वयनका लागि स्थानीय तह र संघीय सरकारबीच थप समन्वय र कार्ययोजनाको आवश्यकता देखिन्छ। यसले मन्दिरको ऐतिहासिक स्वरूपलाई कायम राख्दै यसको गरिमालाई अझ उच्च बनाउनेछ, साथै यस क्षेत्रको पुरातात्विक महत्वलाई पनि उजागर गर्नेछ।
नाम संशोधनको निर्णय र स्थानीयको माग
जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाको आयोजनामा बसेको बैठकमा स्थानीय समुदायको लामो समयदेखिको मागलाई सम्बोधन गर्दै मन्दिरको नाम ‘रामजानकी मन्दिर’ बाट ‘जानकी मन्दिर’ मा संशोधन गर्ने निर्णय गरिएको छ। यस निर्णयलाई आवश्यक प्रक्रिया पुर्याएर सम्बन्धित निकायमा पठाउने तयारी छ।
स्थानीयहरूले मन्दिरको मुख्य पहिचान ‘जानकी’ सँग जोडिएको तर्क गर्दै नाम संशोधनको माग गर्दै आएका थिए। यो निर्णयले स्थानीय भावना र मन्दिरको मौलिक पहिचानलाई सम्मान गरेको मानिएको छ। यसले मन्दिरको नामकरणलाई लिएर विगतमा रहेका केही बहसलाई पनि टुंग्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
जानकी मन्दिर, नेपालको मधेश प्रदेशको गौरव र धार्मिक पर्यटनको प्रमुख केन्द्र हो। यसको संरक्षण र प्रबर्द्धनले समग्र मधेशको सांस्कृतिक पहिचानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पुर्याउन मद्दत पुग्नेछ। मन्दिरको नाम ‘जानकी मन्दिर’ मा सीमित गर्दा यसले सीताको व्यक्तित्व र शक्तिलाई अझ बढी केन्द्रमा ल्याउने स्थानीय बुद्धिजीवीहरूको भनाइ छ। यद्यपि, ‘रामजानकी’ नामको ऐतिहासिकता र धार्मिक महत्वलाई पनि कतिपयले स्मरण गरिरहेका छन्।
जानकी मन्दिरको यो नयाँ पहिचान र विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत हुने सम्भावनाले जनकपुरधामलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनको विश्व मानचित्रमा अझ बलियो गरी उभ्याउनेछ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने र रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
