ल्याटिन अमेरिका र क्यारिबियनका नौ देशमा इन्टरपोलको ‘अपरेसन माद्रे टिएरा आठौं’ ले २३३ जनालाई पक्राउ गर्दै एक हजारभन्दा बढी वन्यजन्तु र ६० हजार हेक्टर वन फँडानीको खुलासा गरेको छ। जुन १ देखि जुलाई ३१ सम्म सञ्चालन भएको यस कारबाहीले अवैध वन्यजन्तु तस्करी र ठूलो मात्रामा भइरहेको वन फँडानीका सञ्जाललाई निशाना बनाएको थियो। इन्टरपोलका अनुसार, २०२३ मा अवैध वन्यजन्तु व्यापार २३ बिलियन अमेरिकी डलरको वार्षिक कारोबारसहित चौथो सबैभन्दा लाभदायक अपराध र तस्करी उद्योगको रूपमा रहेको अनुमान गरिएको थियो।
यो कारबाही कोलम्बिया, कोस्टारिका, डोमिनिकन गणराज्य, एल साल्भाडोर, ग्वाटेमाला, होन्डुरस, मेक्सिको, निकारागुआ र पानामामा केन्द्रित थियो। अनुसन्धानकर्ताले मध्य र दक्षिण अमेरिकालाई जोड्ने क्षेत्रमा अवैध काठ र वन्यजन्तु तस्करीका सञ्जाल ठूलो स्तरमा सञ्चालन भइरहेको पत्ता लगाएका थिए।
नेपालमा वन्यजन्तु तस्करीको जोखिम
नेपाल पनि वन्यजन्तु तस्करीका लागि स्रोत र ट्रान्जिट मार्ग दुवै हो, विशेष गरी भारतबाट चीनतर्फ जाने उत्पादनहरूका लागि। मधेश प्रदेशको भौगोलिक अवस्थिति र भारतसँगको खुला सिमानाका कारण यो क्षेत्र वन्यजन्तु तस्करहरूको लागि संवेदनशील मानिन्छ। पर्साको वीरगञ्ज नाका, धनुषाको जटही र महोत्तरीको भिठामोड जस्ता सीमावर्ती क्षेत्रहरूबाट वन्यजन्तुका अंग तथा लोपोन्मुख प्रजातिका जनावरको अवैध ओसारपसार हुने गरेको छ। नेपालमा सन् २०२०-२१ मा ६१,७६७ वातावरणीय अपराधका घटना दर्ता भएका थिए, जुन १२ महिनाभित्र बढेर ६४,४७१ पुगेको थियो। सन् २०१८ देखि २०२० को बीचमा वन्यजन्तुको अवैध शिकार वा ओसारपसारका लागि २०५४ वटा मुद्दा दर्ता भएका थिए र ३८३६ जना अभियुक्त पक्राउ परेका थिए।
इन्टरपोलका वातावरणीय सुरक्षा सहायक निर्देशक थोमस उंगरबुहेलरले वातावरणीय अपराध सीमापार हुने भएकाले यस्ता सञ्जाल पहिचान गरी नियन्त्रण गर्न विभिन्न देशबिचको सहकार्य महत्त्वपूर्ण रहेको बताएका छन्। यस्ता अन्तर्राष्ट्रिय कारबाहीहरूले मधेश प्रदेशमा समेत वन्यजन्तु अपराध नियन्त्रणमा दबाब सिर्जना गर्छ।
अवैध गतिविधि र बरामद सामग्री
कारबाहीका क्रममा वातावरणीय अपराधमा संलग्न भएको आशंकामा ३१२ जनाको पहिचान भएको छ। यसैगरी, ३१३ वटा विभिन्न वस्तुहरू बरामद गरिएका छन्, जसमा करिब ४.६ टन साइनाइड, पारो र गोलीसमेत छन्। इन्टरपोलका अनुसार विभिन्न देशबाट प्राप्त सूचना जोडेर अनुसन्धानकर्ताले अवैध वन फँडानी, खानी र वन्यजन्तु तस्करीमा संलग्न सञ्जाल पहिचान गरेका थिए। त्यस्ता गतिविधिबाट आर्थिक लाभ लिने व्यक्ति तथा कम्पनीमाथि पनि अनुसन्धान गरिएको थियो।
कोलम्बियामा अमेजन क्षेत्रमा ५२ हजार हेक्टरभन्दा बढी संरक्षित वन फँडानी गरेको आशंका गरिएका ११ विदेशी कम्पनीमाथि अनुसन्धान गरिएको थियो। यस क्रममा थप १६१ कम्पनी र ६५ व्यक्तिसँगको सम्बन्ध पत्ता लागेको इन्टरपोलले जनाएको छ। कारबाहीका क्रममा कोलम्बियामा १६ जना पक्राउ परेका छन्।
- कोस्टा रिका: अवैध सुन निकाल्न प्रयोग हुने करिब ४.६ टन साइनाइड र पाराका ११ कन्टेनर बरामद।
- मेक्सिको: बाघ, सिंह, ओसेलट र जगुआरसहित ठुला बिरालाका विभिन्न प्रजाति बरामद।
- निकारागुआ: सुगा तथा हरियो र रातो मकाउसहित विभिन्न विदेशी चराहरू बरामद। करिब १६५ किलो सुकाइएको शार्कको पखेटा पनि बरामद गरिएको थियो, जसको अनुमानित मूल्य दुई लाख ८० हजार अमेरिकी डलर रहेको छ।
वित्तीय अपराध नियन्त्रणमा नेपालको भूमिका
नेपाल राष्ट्र बैंकले वित्तीय अपराध र सम्पत्ति शुद्धीकरणले विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको बैंकिङ प्रणाली र सामाजिक संरचनामा गम्भीर असर पारेको बताएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकका गभर्नर डा. विश्वनाथ पौडेलले सीमाविहीन वित्तीय अपराध रोक्नका लागि निवारक सुपरिवेक्षण र जोखिममा आधारित प्रणाली लागू गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। नेपाल राष्ट्र बैंकले २०७५ मा बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूका लागि वातावरणीय तथा सामाजिक जोखिम व्यवस्थापनसम्बन्धी निर्देशिका जारी गरेको थियो र २०७९ मा यसलाई परिमार्जन गरी १० मिलियन रुपैयाँभन्दा बढीको ऋणका लागि जोखिम मूल्याङ्कन अनिवार्य गरेको थियो।
दक्षिण एसियाली देशहरूले पनि अवैध वन्यजन्तु व्यापारविरुद्ध क्षेत्रीय प्रयासहरूलाई तीव्र पार्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्, जसमा गुप्तचर आदानप्रदान, समन्वित प्रवर्तन, वित्तीय अनुसन्धान र आपराधिक न्याय सहयोगलाई सुदृढ गर्ने कुरा समावेश छ। साउथ एसिया वाइल्डलाइफ इन्फोर्समेन्ट नेटवर्क (SAWEN) ले हरेक वर्ष माघ १७ गते (जनवरी ३०) लाई SAWEN दिवसको रूपमा मनाउने निर्णय गरेको छ। SAWEN सदस्य राष्ट्रहरूले SAWEN कार्यान्वयन योजना २०२६-२०३० लाई पनि अनुमोदन गरेका छन्। SAWEN मा अफगानिस्तान, बंगलादेश, भुटान, भारत, माल्दिभ्स, नेपाल, पाकिस्तान र श्रीलंका सदस्य छन्।
