केन्यामा पंथका नेता पल म्याकेन्जी १९१ जनाको हत्यामा दोषी ठहर

केन्याको मोम्बासास्थित एक अदालतले सोमबार स्वघोषित पास्टर पल म्याकेन्जी र उनका सहयोगीलाई १९१ जनाको हत्यामा दोषी ठहर गरेको छ। शाकाहोला जंगलमा भएको ‘सामूहिक भोकमरी’ घटनामा मारिएकामध्ये १९० जना बालबालिका र एक जना वयस्क रहेका छन्। यो फैसलाले केन्यामा लामो समयदेखि चर्चामा रहेको ‘शाकाहोला जंगल नरसंहार’ को पीडादायी अध्यायमा केही हदसम्म न्याय दिएको छ।

न्यायाधीश डायना काभेदजा मोचाचेले आठ घण्टा लामो फैसला सुनाउँदै अभियोजन पक्षले २९ जना अभियुक्तविरुद्धको मुद्दा प्रमाणित गरेको बताइन्। म्याकेन्जीले आफ्ना अनुयायीहरूलाई ‘येशूलाई भेट्न’ भोकै बस्न उक्साएको आरोप लागेको थियो। यस घटनामा ४०० भन्दा बढी शव फेला परेका छन्, जसमध्ये धेरैजसो बालबालिकाका रहेका छन्।

पीडित परिवारको भावना र न्यायको प्रतीक्षा

६२ वर्षीय फ्रान्सिस वान्जेले शाकाहोला जंगलमा आफ्नी छोरी र दुई नातिनातिनासहित आठ जना परिवारका सदस्य गुमाएका थिए। अदालतको फैसलाले उनलाई केही हदसम्म सन्तुष्टि दिएको छ, तर परिवार गुमाएको पीडा अझै गहिरो रहेको उनले बताए। ‘मेरा मानिसहरू अब फर्केर आउँदैनन् भन्ने मलाई थाहा छ, तर कम्तीमा केही त भयो,’ उनले भने। वर्षौँको प्रतीक्षा र सुरुवाती सरकारी निष्क्रियतापछि आएको यस फैसलाले उनलाई आश्चर्यमा पारेको थियो।

४८ वर्षीय स्टीफन म्विटीले पनि पंथका कारण आफ्ना ६ जना छोराछोरी गुमाएका थिए। फैसलापछि उनले भने, ‘म खुसी छु कि सबै व्यक्तिहरू दोषी ठहर भएका छन्।’ आफ्ना छोराछोरीको तस्बिर समातेर भावुक हुँदै म्विटीले भनेका थिए, ‘मेरा ६ वटै छोराछोरी शाकाहोला जंगलमा मरे। मैले केवल मेरो छोरा सामुएलको अवशेष फेला पारेर गाड्न पाएँ।’

म्याकेन्जीका २४ वर्षीय छोरा ड्यान म्याकेन्जीले पनि अदालतको फैसलाले ‘पीडितहरूलाई न्याय मिलेको’ भन्दै राहत व्यक्त गरे। उनले आफ्ना बुबालाई ‘सामूहिक हत्यारा’ को रूपमा हेरेका थिए।

पंथको जघन्य सिद्धान्त र भोकमरीको त्रासदी

अभियोजन पक्षका अनुसार म्याकेन्जीले शाकाहोला जंगलमा रहेको आफ्नो ३२५ हेक्टरको जग्गामा चरम उपवासको निर्देशन दिएका थिए। उनले ‘मृत्युको संरचित पदानुक्रम’ स्थापित गरेका थिए, जसमा बालबालिका, त्यसपछि किशोरकिशोरी, महिला र अन्तमा पुरुषहरूले भोकै मर्नुपर्ने भनिएको थियो। न्यायाधीश मोचाचेले म्याकेन्जीको चर्चमा पंथका परिभाषित विशेषताहरू रहेको र सदस्यहरूलाई अलगाव तथा प्रभुत्वका सिद्धान्तहरूमार्फत कट्टरपन्थी बनाइएको बताएकी थिइन्। यसका कारण आमाहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई समेत भोकै राखेका थिए।

‘यो नै कट्टरपन्थीको खराबी हो,’ न्यायाधीश मोचाचेले भनिन्, ‘जुन कुरा एक समय अकल्पनीय थियो, त्यो आज्ञाकारिताको कार्य बन्छ, र जुन कुरा सहज थियो, त्यो पाप बन्छ।’

म्याकेन्जीको सिद्धान्तमा शिक्षालाई निषेध गरिएको थियो र आधुनिक चिकित्सालाई ‘दुष्ट’ भनिएको थियो। एक साक्षीले बताएअनुसार, एक गर्भवती महिलालाई आफ्नो नवजात शिशुलाई दूध चुसाउनबाट रोकिएको थियो र १२ दिनपछि शिशुको मृत्यु भएको थियो। ती महिलालाई पनि ‘उपवास बसेर मर्न र आफ्ना छोराछोरीलाई पछ्याउन’ निर्देशन दिइएको थियो।

शवहरूको भयावह अवस्था र अनुसन्धानको चुनौती

सन् २०२३ को अप्रिलमा मानवअधिकार समूहले अधिकारीहरूलाई खबर गरेपछि र केही अनुयायीहरूलाई उद्धार गरिएपछि यो घटना सार्वजनिक भएको थियो। त्यसपछि प्रहरीले शाकाहोला जंगलमा सयौँ सामूहिक चिहानहरू पत्ता लगाएको थियो। स्थानीय शवगृहहरूमा शव राख्ने ठाउँको अभाव भएपछि उत्खनन कार्यसमेत रोक्नुपरेको थियो।

केन्या राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगले सन् २०२४ मा मृत्यु हुनेको संख्या ४२९ पुगेको जनाएको थियो। धेरै शवहरू अत्यधिक सडेका कारण पहिचान हुन सकेका थिए। अदालतले ७२ वटा शवको मृत्युको कारण भोकमरी भएको पुष्टि गरेको थियो भने अन्य केहीको निसासिएर, घाँटी थिचेर र टाउकोमा चोट लागेर मृत्यु भएको पाइएको थियो। ११० वटा शवको मृत्युको कारण ‘अपुष्ट’ रहे पनि परिस्थितिजन्य प्रमाणका आधारमा उनीहरूको पनि भोकमरीबाटै मृत्यु भएको अनुमान गरिएको छ।

चिहान खन्ने काममा संलग्न जेम्स नामक एक व्यक्तिले भनेका थिए, ‘हामीले फेला पारेका हरेक चिहानमा कम्तीमा तीनवटा शव थिए। केही शवहरू केही हप्ताका शिशुका थिए। एकपटक हामीले १२ जना बालबालिकाका शव एउटै चिहानमा लाइनमा राखेको भेट्टायौँ। यो ठूलो थियो, शवहरू कपडाजस्तै एकमाथि अर्को मिलाएर राखिएको थियो।’

विगतको निगरानी र आगामी कदम

म्याकेन्जी सन् २०१७ देखि नै अधिकारीहरूको निगरानीमा थिए र सन् २०१९ मा उनको चर्च बन्द गरिएको थियो। त्यसपछि उनी शाकाहोला जंगलमा सरेका थिए। उनलाई यसअघि दुई पटक पक्राउ गरिए पनि रिहा गरिएको थियो, जसले धार्मिक संस्थाहरूमाथि कडा नियमनको माग बढाएको छ। केन्याका राष्ट्रपति विलियम रुटोले सन् २०२३ मा सरकारी निकायहरूले यस्ता मृत्युलाई रोक्न सक्नुपर्ने बताएका थिए।

म्याकेन्जीका वकिल लरेन्स ओबोन्योले यस फैसलालाई ‘अन्योलपूर्ण’ भन्दै आफ्ना पक्षहरू ‘आश्चर्यचकित र निराश’ भएको बताएका छन्। उनले फैसला विरुद्ध पुनरावेदन गर्ने बताएका छन्। म्याकेन्जीलाई नोभेम्बर ६ मा सजाय सुनाइनेछ। उनीमाथि नरसंहार र आतंकवादको छुट्टाछुट्टै मुद्दामा पनि आरोप लागेको छ। शाकाहोला जंगलबाट फेला परेका ४०० भन्दा बढी शवमध्ये १९१ जनाको मात्रै हत्याको फैसला भएको छ, बाँकी शवहरूको अनुसन्धान जारी छ।