धुवाँमुक्त घरको सपना: तिलागुफाका सयौं परिवारमा सुधारिएको चुलोको रौनक

तिलागुफा नगरपालिकाका सयौं घरधुरीमा अहिले धुवाँको सट्टा उज्यालोको रौनक छ। परम्परागत चुलोको सट्टा सुधारिएको चुलो बल्न थालेपछि घरभित्रको हावाको गुणस्तर सुध्रिएको छ, जसले विशेषगरी महिला र बालबालिकाको स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ। यो परिवर्तन तिलागुफा नगरपालिकाले सुरु गरेको ‘एक घर, एक सुधारिएको चुलो’ वितरण अभियानको उपज हो। नेपालको ग्रामीण भेगमा, जहाँ विद्युतीकरण अझै पूर्ण रूपमा पुगेको छैन, परम्परागत चुलोमा दाउरा बाल्नु खाना पकाउने मुख्य माध्यम हो। यसरी, सुधारिएको चुलोको परिचयले मात्रै होइन, यसको प्रभावकारिताले पनि हजारौं परिवारको दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष परिवर्तन ल्याएको छ। यो अभियानले केवल एउटा उपकरण वितरण मात्र नभई, स्वास्थ्य, वातावरण र जीवनशैलीमा एक समग्र सुधारको सुरुवात गरेको छ।

तिलागुफामा धुवाँमुक्त घरको अभियान: स्वास्थ्य र वातावरण सुधारको नयाँ पाइला

नगरपालिकाले यो अभियानमार्फत विशेषगरी ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका घरधुरीलाई लक्षित गरेको छ। परम्परागत चुलोमा दाउरा बाल्दा निस्कने धुवाँले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग, आँखाको समस्या र अन्य स्वास्थ्य जटिलता निम्त्याउने गरेको थियो। सुधारिएको चुलोले धुवाँलाई बाहिर फाल्ने व्यवस्था मिलाएको छ, जसले घरभित्रको वातावरणलाई स्वच्छ राख्न मद्दत गर्छ। यसका साथै, यो चुलोले दाउराको खपत पनि कम गर्छ, जसले वन संरक्षणमा पनि योगदान पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। नेपालमा, विशेषगरी पहाडी र हिमाली जिल्लाहरूमा, परम्परागत चुलोको प्रयोगले गर्दा लामाे समयदेखि ‘इनडोर एयर पोलुसन’ (घरभित्रको वायु प्रदूषण) एक गम्भीर स्वास्थ्य समस्याको रूपमा रहेको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार, यस्ता प्रदूषणले प्रत्येक वर्ष लाखौं मानिसको मृत्युमा योगदान पुर्‍याउँछ, जसमा अधिकांश महिला र बालबालिका पर्दछन्। यस सन्दर्भमा, तिलागुफा नगरपालिकाको यो पहलले नेपालको राष्ट्रिय स्वास्थ्य लक्ष्यहरूलाई पनि समर्थन गर्दछ।

सुधारिएको चुलो वितरण र स्थानीयवासीमा खुसीको लहर

अभियान अन्तर्गत नगरपालिकाले विभिन्न वडामा पुगेर सुधारिएको चुलो वितरण गरिरहेको छ। यसका लागि नगरपालिकाले प्राविधिक टोली खटाएर चुलो जडान र त्यसको प्रयोग विधिबारे स्थानीय बासिन्दालाई जानकारी पनि दिइरहेको छ। स्थानीयवासीहरू यो अभियानबाट उत्साहित छन्। जुम्लाको तिलागुफा–९ की लक्ष्मी थापाले भनिन्, “पहिले चुलोको धुवाँले आँखा पोल्थ्यो, खोकी लाग्थ्यो। अहिले सुधारिएको चुलो आएपछि घर सफा भयो, स्वास्थ्य पनि राम्रो भएको महसुस भएको छ।” यस्तै, तिलागुफा–५ की सिता खत्रीले दाउराको प्रयोग कम हुने भएकाले जङ्गल पनि जोगिने बताइन्। यो प्रतिक्रियाले सुधारिएको चुलोको प्रत्यक्ष लाभलाई उजागर गर्दछ। यस प्रकारका साना तर प्रभावकारी परिवर्तनहरूले दैनिक जीवनमा ठूलो फरक पार्छन्। उदाहरणका लागि, आँखा पोल्ने समस्या कम हुँदा महिलाहरूले खाना पकाउने काम बढी सहजताका साथ गर्न सक्छन्, जसको सकारात्मक असर उनीहरूको समग्र स्वास्थ्य र उत्पादकत्वमा पर्दछ। साथै, दाउराको खपत कम हुनु भनेको स्थानीय वन स्रोतको संरक्षण हुनु हो, जुन नेपालजस्तो देशको लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ जहाँ वन विनाश एक ठूलो चुनौती हो।

स्वास्थ्य र वातावरणमा दीर्घकालीन सुधारको आशा

सुधारिएको चुलोको प्रयोगले महिला स्वास्थ्यमा ठूलो सुधार ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। घरको भान्छामा लामो समय बिताउने महिलाहरू धुवाँको प्रत्यक्ष सिकार हुने गर्दथे। अब सुधारिएको चुलोले यो समस्यालाई कम गर्नेछ। यसले विशेषगरी बालबालिका र वृद्धवृद्धालाई धुवाँबाट हुने जोखिमबाट बचाउनेछ। साथै, दाउराको खपत घट्दा वनजङ्गलको विनाश रोकिने र वातावरण संरक्षणमा पनि यसले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ। नेपालको संविधानले पनि स्वच्छ वातावरणको हकलाई मौलिक हकको रूपमा सुनिश्चित गरेको छ। यस सन्दर्भमा, सुधारिएको चुलोको प्रयोगले नागरिकको स्वास्थ्य अधिकार र वातावरणीय अधिकार दुवैलाई सम्बोधन गर्दछ। यसले दीर्घकालीन रूपमा स्वास्थ्य सेवामा पर्ने भारलाई पनि कम गर्न मद्दत गर्नेछ, किनकि श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगहरूको सङ्ख्यामा कमी आउनेछ। यसका अतिरिक्त, वन संरक्षणले जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई कम गर्न र जैविक विविधतालाई जोगाउन पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

स्थानीय सरकारको प्रतिबद्धता: ‘धुवाँमुक्त घर’ अभियानको भविष्य

तिलागुफा नगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतले यो अभियान नगरपालिकाको एक महत्वपूर्ण परियोजना भएको बताए। उनले भने, “हाम्रो लक्ष्य भनेको प्रत्येक घरलाई धुवाँमुक्त बनाउनु हो। यसले नागरिकको स्वास्थ्य मात्र नसुधार्ने होइन, वातावरण संरक्षणमा पनि टेवा पुग्नेछ। यसलाई प्रभावकारी बनाउन हामी निरन्तर अनुगमन र सहयोग गरिरहनेछौं।” यो प्रतिबद्धताले यस परियोजनाको दिगोपनमा जोड दिन्छ। यस प्रकारका अभियानहरू सफल हुनका लागि स्थानीय सरकारको निरन्तर समर्थन र अनुगमन आवश्यक छ। यसको मतलब यो हो कि केवल चुलो वितरण मात्र पर्याप्त छैन, बल्कि यसको सही प्रयोग, मर्मतसम्भार र आवश्यकतानुसार थप सहयोग पनि प्रदान गरिनुपर्छ। यसले भविष्यमा यस्तै प्रकारका अन्य विकास परियोजनाहरूका लागि पनि एक सकारात्मक उदाहरण स्थापित गर्नेछ, जसले देशभरका अन्य स्थानीय निकायहरूलाई पनि यस्तै खालका पहलहरू गर्न प्रेरित गर्नेछ।

यो अभियानले तिलागुफाका सयौं परिवारको जीवनस्तर उकास्न र उनीहरूलाई स्वच्छ तथा स्वस्थ वातावरण प्रदान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने विश्वास गरिएको छ। यस परियोजनाको सफलताले नेपालका अन्य नगरपालिका र गाउँपालिकाहरूका लागि पनि एक अनुकरणीय मोडेल बन्ने सम्भावना छ। यसले देखाउँछ कि कसरी स्थानीय सरकारले नागरिकको जीवनमा प्रत्यक्ष र सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ, विशेषगरी जब उनीहरू स्वास्थ्य, वातावरण र दिगो विकास जस्ता महत्वपूर्ण क्षेत्रहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्दछन्। यस प्रकारका सुधारहरूले नेपाललाई दिगो विकास लक्ष्यहरू हासिल गर्न र आफ्ना नागरिकहरूको जीवनस्तर उकास्नमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउनेछन्।