मनसुन कमजोर, तापक्रम बढ्ने: अनिश्चित मौसम र नीतिगत तयारीको असली प्रश्न

जल तथा मौसम विज्ञान विभाग (DHM) ले सन् २०२६ को मनसुन सामान्यभन्दा कमजोर रहने, अधिकांश भागमा औसतभन्दा कम वर्षा र बढी तापक्रम हुने पूर्वानुमान सार्वजनिक गरेको छ। जुन १ देखि सेप्टेम्बर ३० सम्म चल्ने यस मनसुन अवधिमा देशका धेरैजसो क्षेत्रमा कम वर्षा हुने र अधिकतम तथा न्यूनतम दुवै तापक्रम औसतभन्दा बढी रहने सम्भावना छ।

तर यहाँ असली प्रश्न यो अनिश्चित मौसमको ढाँचाले नेपालको विपद् पूर्वतयारी र जल, मौसम तथा जलवायु सेवाको नीतिगत लक्ष्यहरूमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने हो। जलवायु परिवर्तनका कारण मनसुनको प्रवृत्ति झन् अनिश्चित र अप्रत्याशित बन्दै गएको अवस्थामा यसको गम्भीर विश्लेषण आवश्यक देखिन्छ।

मन्त्री श्रेष्ठ: अनिश्चित मनसुन र पूर्वतयारीको आवश्यकता

ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्री विराजभक्त श्रेष्ठले राष्ट्रिय मनसुन फोरम २०२६ मा बोल्दै जलवायु परिवर्तनका कारण मनसुनको प्रवृत्ति अनिश्चित बनेको बताएका छन्। उनले भरपर्दो मौसम पूर्वानुमान र पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप सुदृढ गर्नुपर्नेमा जोड दिए। मन्त्री श्रेष्ठका अनुसार मनसुन फोरम केवल पूर्वानुमान प्रस्तुत गर्ने औपचारिक मञ्च नभई विज्ञान, विकास कार्यक्रम कार्यान्वयन र विपद् पूर्वतयारीलाई जोड्ने महत्वपूर्ण बिन्दु हो।

उनले जल तथा मौसम विज्ञान नीति–२०८१ ले तय गरेको ‘सबैका लागि समयमै, गुणस्तरीय र भरपर्दो जल, मौसम र जलवायु सेवा’ सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य हासिल गर्न धेरै काम गर्न बाँकी रहेको औंल्याए। मन्त्री श्रेष्ठले सेवाको गुणस्तर सुधार गर्न राष्ट्रिय अवलोकन केन्द्रहरूको सञ्जाल विस्तार, दिगो व्यवस्थापन, अनुसन्धान र अध्ययनको प्रवर्द्धन, तथा आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमार्फत स्थान-विशेष पूर्वानुमान प्रणालीको विकास आवश्यक रहेको बताए। उनले मौसम पूर्वानुमान र पूर्वसूचना प्रणालीलाई अभिनव प्रविधिसँग जोडेर एसएमएस, डिजिटल प्लेटफर्म र अन्य उपलब्ध सञ्चार माध्यमबाट जनतामा पुर्‍याउनुपर्नेमा जोड दिए।

क्षेत्रगत वर्षा र तापक्रमको पूर्वानुमान

जल तथा मौसम विज्ञान विभागका मौसमविद् सुदर्शन हुमागाईंका अनुसार दक्षिणी कर्णाली, लुम्बिनीका अधिकांश भाग, पूर्वी मधेश र दक्षिणी कोशी प्रदेशमा औसतभन्दा कम वर्षा हुने सम्भावना ५५ देखि ६५ प्रतिशत छ। यस्तै, सुदूरपश्चिमका अधिकांश भाग, पश्चिमी मधेश र मध्य कोशी प्रदेशमा ४५ देखि ५५ प्रतिशत सम्भावनाका साथ औसतभन्दा कम वर्षा हुनेछ। यसको विपरीत, उत्तरी कर्णाली र उत्तरी कोशी प्रदेशमा भने ३५ देखि ४५ प्रतिशत सम्भावनाका साथ सामान्य वर्षा हुने अपेक्षा गरिएको छ।

तापक्रमको दृष्टिकोणले, मनसुन अवधिमा देशभर औसतभन्दा बढी तापक्रम रहने अनुमान छ। अधिकांश भागमा सामान्यभन्दा बढी अधिकतम तापक्रम रहने सम्भावना ४५ देखि ५५ प्रतिशत छ, जबकि उत्तर-पूर्वी सुदूरपश्चिम र उत्तरी कर्णाली प्रदेशमा ५५ देखि ६५ प्रतिशतसम्म उच्च दिउँसोको तापक्रमको सम्भावना छ। यसैगरी, न्यूनतम तापक्रम पनि औसतभन्दा बढी रहने अपेक्षा गरिएको छ, विशेषगरी उत्तरी सुदूरपश्चिम, कर्णाली र बागमती प्रदेशमा, जसले मनसुन अवधिमा सामान्यभन्दा तातो रातहरू रहने संकेत गर्छ।

मन्त्री श्रेष्ठले जल तथा मौसम विज्ञानसम्बन्धी जानकारीले विपद् जोखिम न्यूनीकरणमा मात्र नभई पर्यटन, स्वास्थ्य, भौतिक पूर्वाधार र जलस्रोत व्यवस्थापनजस्ता क्षेत्रहरूलाई पनि सहयोग पुर्‍याउने स्पष्ट पारे। उनले पूर्वानुमान प्रणालीले यातायात र पूर्वाधार निर्माण, स्वास्थ्य सेवा व्यवस्थापन, कृषि उत्पादन र सिँचाइ व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउने बताए। विगतमा एसएमएस र बुलेटिनमार्फत सञ्चालित बाढी पूर्वसूचना प्रणालीले लाखौं नागरिकलाई समयमै सचेत गराई जनधनको क्षति न्यूनीकरणमा उल्लेख्य योगदान पुर्‍याएको स्मरण गर्दै उनले जल तथा मौसम विज्ञान सूचना प्रणालीको प्राविधिक र मानव संसाधन पक्षमा थप ध्यान दिनुपर्नेमा जोड दिए।

ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयका सचिव सरिता दवाडी र जल तथा मौसम विज्ञान विभागका महानिर्देशक डा. अर्चना श्रेष्ठले १६औँ योजनाले चारवटै ऋतुको मौसम पूर्वानुमान गर्ने लक्ष्य राखेको र सरकार जल तथा मौसम विज्ञान सूचना प्रणालीलाई प्रविधिमैत्री, आधुनिक र भरपर्दो बनाउन अघि बढेको बताएका छन्। विभागका अनुसार यो मनसुन दृष्टिकोण विश्व मौसम संगठन (WMO) र दक्षिण एसियाली मौसमी जलवायु दृष्टिकोण फोरम (SASCOF) द्वारा विकसित जलवायु मोडेलहरूको प्रयोग गरी तयार पारिएको हो। यसका साथै, एल निनो दक्षिणी दोलन (ENSO) तटस्थ अवस्थाबाट एल निनो अवस्थातर्फ सर्दैछ भने हिन्द महासागर द्विध्रुवीय (IOD) मनसुनको अन्त्यसम्ममा सकारात्मक हुने सम्भावना छ, जुन दुवैले क्षेत्रीय मौसम ढाँचामा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने ज्ञात छ।