नेपालको अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन र विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा परेको दबाब कम गर्न स्वदेशी उत्पादनलाई विशेष प्रोत्साहन दिनुपर्नेमा अर्थविद्हरूले जोड दिएका छन्। पूर्वअर्थमन्त्री सुरेन्द्रकुमार खनालले आन्तरिक उत्पादनलाई विदेशी वस्तुसँग प्रतिस्पर्धात्मक बनाउनका लागि अप्रत्यक्ष कर, विशेषगरी अन्तःशुल्क र भन्सार दरहरूमा पुनरावलोकन गर्न आवश्यक रहेको बताएका छन्। यसका लागि सरकारले दूरदर्शी र सुविचारित नीतिगत निर्णय लिनुपर्ने उनको भनाइ छ। नेपालजस्तो मुलुकमा आर्थिक स्थायित्व कायम गर्न र दिगो विकासको मार्गमा अघि बढ्न स्वदेशी उद्योगहरूको सबलीकरण अपरिहार्य छ।
कर प्रणालीको पुनरावलोकनबाट स्वदेशी उत्पादनलाई फाइदा
खनालका अनुसार, नेपालमा आयात हुने वस्तुहरूमा लाग्ने अन्तःशुल्क र भन्सार दरहरूलाई यसरी समायोजन गर्नुपर्छ कि जसले गर्दा नेपाली उत्पादनहरूले बजारमा आफ्नो स्थान बनाउन सकून्। हालको कर प्रणालीले कतिपय अवस्थामा विदेशी सामानलाई सस्तो बनाइदिँदा स्वदेशी उद्योगहरू निरुत्साहित हुने गरेको उनको भनाइ छ। यसले गर्दा व्यापार घाटा बढ्नुका साथै रोजगारीका अवसरहरू पनि खुम्चिँदै गएका छन्। उदाहरणका लागि, यदि तयारी कपडामा विदेशी आयातमा उच्च भन्सार दर लगाइयो भने नेपाली कपडा उद्योगहरूले प्रतिस्पर्धा गर्न सक्नेछन् र यसले स्थानीय रोजगारी सिर्जनामा पनि योगदान पुर्याउनेछ। यस प्रकारको नीतिगत सुधारले मात्र नेपाली उत्पादनहरूले विदेशी वस्तुहरूसँग समान प्रतिस्पर्धा गर्न सक्नेछन्।
उनले विशेषगरी तयारी कपडा, जुत्ता, चप्पल, हस्तकलाका सामग्री, कृषिजन्य प्रशोधित वस्तुहरू जस्ता क्षेत्रमा आयात प्रतिस्थापन गर्ने नीति अपनाउनुपर्नेमा जोड दिए। यस्ता वस्तुहरूको उत्पादनमा लाग्ने कच्चा पदार्थमा लाग्ने भन्सार दर घटाउने र तयार वस्तुमा भने आयातलाई निरुत्साहित गर्ने गरी कर नीति बनाउनुपर्ने उनको सुझाव छ। यसले गर्दा स्वदेशी उद्योगहरूलाई कच्चा पदार्थ सहज रूपमा उपलब्ध हुने र तयार वस्तुहरूको बजारमा पनि उनीहरूको पहुँच बढ्नेछ। उदाहरणका लागि, यदि जुत्ता उद्योगका लागि आवश्यक छाला वा अन्य कच्चा पदार्थमा भन्सार छुट दिइयो भने नेपाली जुत्ता उत्पादकहरूले कम लागतमा उत्पादन गर्न सक्नेछन्, जसले गर्दा उनीहरूले बजारमा थप प्रतिस्पर्धी मूल्यमा आफ्ना उत्पादनहरू बेच्न सक्नेछन्।
- मुख्य तथ्यांकहरू:
- आर्थिक वर्ष २०८०/८१ को पहिलो तीन महिनामा व्यापार घाटा ३ खर्ब ८ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी पुगेको छ। यो अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा केही बढी हो, जसले आयातमाथिको निर्भरता अझै उच्च रहेको देखाउँछ।
- नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार, चालु खाताको घाटा पनि बढेको छ। यसले देशको भुक्तानी सन्तुलनमा थप दबाब सिर्जना गरेको छ।
- आयातित वस्तुहरूमा अन्तःशुल्क र भन्सार दरको समायोजनले स्वदेशी उत्पादनलाई फाइदा पुग्नेछ। यसले स्थानीय उद्योगहरूलाई संरक्षण दिनुका साथै विदेशी मुद्राको बहिर्गमनलाई पनि नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्नेछ।
- तयारी कपडा, जुत्ता, हस्तकला जस्ता क्षेत्रमा आयात प्रतिस्थापन गर्ने नीति आवश्यक छ। यी क्षेत्रहरूमा नेपालले तुलनात्मक लाभ हासिल गर्न सक्ने सम्भावना छ।
आन्तरिक उत्पादनको महत्व र रोजगारी सिर्जना
नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशका लागि आन्तरिक उत्पादन वृद्धि गर्नु आर्थिक समृद्धिको आधारशिला हो। यसले मुलुकलाई आत्मनिर्भर बनाउनुका साथै विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा परेको दबाबलाई पनि कम गर्छ। स्वदेशी उत्पादन बढ्दा रोजगारीका नयाँ अवसरहरू सिर्जना हुन्छन्, जसले गर्दा युवाहरूलाई विदेश पलायन हुनबाट रोक्न सकिन्छ। यसका अतिरिक्त, स्थानीयस्तरमा कच्चा पदार्थको प्रयोग र प्रशोधनले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई पनि चलायमान बनाउँछ। उदाहरणका लागि, यदि कृषिजन्य प्रशोधित वस्तुहरूको उत्पादन बढ्यो भने यसले किसानहरूलाई आफ्नो उत्पादनको राम्रो मूल्य दिलाउनुका साथै प्रशोधन उद्योगहरूमा रोजगारीका अवसरहरू पनि सिर्जना गर्नेछ।
खनालले सरकारले नीतिगत तहमा स्पष्ट दृष्टिकोणका साथ काम गर्नुपर्ने बताए। उनले भने, ‘हामीले कुन वस्तुमा आत्मनिर्भर हुन सक्छौं, कुन वस्तुमा आयात प्रतिस्थापन गर्न सक्छौं भन्ने कुराको पहिचान गरी सोहीअनुसारको नीतिगत व्यवस्था गर्नुपर्छ। केवल कर बढाएर वा घटाएर मात्र समस्या समाधान हुँदैन, यसका लागि उत्पादन प्रक्रियालाई सहज बनाउनुपर्छ, गुणस्तर अभिवृद्धिमा जोड दिनुपर्छ र बजारीकरणका लागि पनि सरकारले सहयोग गर्नुपर्छ।’ यसको अर्थ हो कि सरकारले केवल करका दरहरूमा मात्र ध्यान नदिएर समग्र उत्पादन इकोसिस्टमलाई सुदृढ पार्नुपर्छ, जसमा प्राविधिक सहायता, गुणस्तर नियन्त्रण र बजार पहुँचका लागि पहलहरू समावेश छन्।
विदेशी मुद्रा सञ्चितिको दबाब र उपभोगको बानी
पछिल्लो समय नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा लगातार गिरावट आएको छ। यसको मुख्य कारण बढ्दो आयात र घट्दो निर्यात हो। विदेशी सामानहरूको बढ्दो उपभोगले गर्दा देशको ढुकुटीबाट ठूलो मात्रामा विदेशी मुद्रा बाहिर गइरहेको छ। यसलाई नियन्त्रण गर्नका लागि आयातमा कडाइ गर्नुका साथै स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीतिहरू तत्काल कार्यान्वयनमा ल्याउनु अपरिहार्य छ। यसले गर्दा विदेशी मुद्राको सञ्चितिमा सुधार आउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ, जसले आर्थिक स्थायित्व कायम गर्न मद्दत गर्नेछ।
पूर्वअर्थमन्त्री खनालले यो समस्याको समाधानका लागि केवल आर्थिक नीतिको मात्र नभई सामाजिक चेतनाको पनि आवश्यकता रहेको औंल्याए। ‘हामी नेपालीले पनि सकेसम्म स्वदेशी उत्पादन प्रयोग गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। जबसम्म हाम्रो उपभोगको बानी स्वदेशी सामानतर्फ लाग्दैन, तबसम्म हामी पूर्ण रूपमा आत्मनिर्भर हुन सक्दैनौं,’ उनले भने। यसको अर्थ हो कि नागरिकहरूले पनि स्वदेशी उत्पादनहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, जसले घरेलु उद्योगहरूलाई प्रोत्साहन गर्नेछ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्नेछ। यो एक साझा प्रयास हो जसमा सरकार र नागरिक दुवैको भूमिका महत्वपूर्ण छ।
अर्थविद्हरूको बहुआयामिक सुझाव
अर्थविद्हरूका अनुसार, सरकारले स्वदेशी उद्योगहरूलाई कच्चा पदार्थ आयातमा विशेष छुट दिनुपर्छ। साथै, उत्पादित वस्तुहरूको गुणस्तर अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसार बनाउन प्राविधिक सहयोग र तालिमको व्यवस्था गर्नुपर्छ। साना तथा मझौला उद्योगहरूलाई सहुलियतपूर्ण कर्जा उपलब्ध गराउने र उनीहरूको बजारीकरणमा सहजीकरण गर्ने जस्ता कार्यक्रमहरू पनि प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्छ। यसले गर्दा नेपाली उत्पादनहरूले विदेशी बजारमा पनि प्रतिस्पर्धा गर्न सक्नेछन्।
यसका अतिरिक्त, सरकारले व्यापार सहजीकरणका लागि आवश्यक पूर्वाधारहरूको विकासमा पनि जोड दिनुपर्छ। गुणस्तरीय सडक, सुलभ यातायात, आधुनिक भन्सार प्रणाली र आवश्यक गोदामहरूको व्यवस्थाले स्वदेशी उत्पादनलाई देशका विभिन्न भागमा र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याउन सहयोग पुग्छ। यी सबै पक्षलाई समेटेर अघि बढेमा मात्र नेपालको अर्थतन्त्रले गति लिन सक्ने र आत्मनिर्भरतातर्फ अघि बढ्न सक्ने खनालको विश्वास छ। यस प्रकारको समग्र दृष्टिकोणले मात्र नेपाललाई दिगो आर्थिक विकासको मार्गमा डोर्याउन सक्नेछ।
समग्रमा, आन्तरिक उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीतिहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गरिएमा नेपालको व्यापार घाटा कम हुने, विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढ्ने, रोजगारी सिर्जना हुने र आर्थिक विकासले गति लिने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। यसका लागि सरकार, निजी क्षेत्र र आम नागरिक सबैको सहकार्य आवश्यक छ। नेपालको संविधानले नै आत्मनिर्भर र समृद्ध अर्थतन्त्रको परिकल्पना गरेको छ, र यस लक्ष्यलाई प्राप्त गर्न स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनु एक महत्वपूर्ण कदम हो।
आगामी हप्ताहरूमा नेपालको अर्थतन्त्रमा सम्भावित प्रभाव
आगामी हप्ताहरूमा, यदि सरकारले पूर्वअर्थमन्त्री खनाल र अन्य अर्थविद्हरूले औंल्याएका सुझावहरूलाई गम्भीरतापूर्वक लिई कर प्रणालीमा आवश्यक पुनरावलोकन गर्यो भने, यसको सकारात्मक प्रभाव देखिन थाल्नेछ। विशेषगरी, अन्तःशुल्क र भन्सार दरमा गरिने समायोजनले केही आयातित वस्तुहरूको मूल्य बढाउन सक्नेछ, जसले नेपाली उपभोक्ताहरूलाई स्वदेशी विकल्पहरू रोज्न प्रेरित गर्नेछ। यसले स्वदेशी उद्योगहरूमा माग बढाउनेछ, जसको फलस्वरूप उत्पादन वृद्धि र रोजगारी सिर्जनामा टेवा पुग्नेछ। यद्यपि, यसका लागि सरकारले बजार अनुगमनमा पनि ध्यान दिनुपर्नेछ ताकि अनावश्यक मूल्यवृद्धि नहोस्।
यसैगरी, विदेशी मुद्रा सञ्चितिको दबाब कम गर्नका लागि आयात प्रतिस्थापन गर्ने नीतिहरूको प्रभावकारिताले आगामी दिनहरूमा राष्ट्र बैंकको विदेशी मुद्रा सञ्चितिको अवस्थामा सुधार ल्याउन सक्नेछ। यसले देशको भुक्तानी सन्तुलनलाई सुदृढ बनाउनेछ र आर्थिक स्थायित्वका लागि थप आधार प्रदान गर्नेछ। यसका अतिरिक्त, यदि सरकारले साना तथा मझौला उद्योगहरूलाई सहुलियतपूर्ण कर्जा र बजारीकरणमा सहयोग गर्ने नीतिहरू कार्यान्वयनमा ल्यायो भने, यसले उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्नेछ र आर्थिक विकासको गतिलाई थप तीव्र बनाउनेछ। समग्रमा, यी नीतिगत सुधारहरूले नेपाललाई आर्थिक रूपमा बढी आत्मनिर्भर र सबल बनाउने दिशामा अग्रसर गराउनेछ।
