डलको भाउ आज पनि बढ्यो, एक डलरको १५० रुपैयाँ नाघ्यो

नेपाल राष्ट्र बैंकले आज (आइतबार) का लागि विदेशी मुद्राको विनिमयदर निर्धारण गरेको छ। यस अनुसार अमेरिकी डलरको भाउ आज पनि बढेको छ। एक अमेरिकी डलरको खरिददर १५० रुपैयाँ ३० पैसा र बिक्रीदर १५० रुपैयाँ ९० पैसा तोकिएको छ। यो अघिल्लो दिनको तुलनामा डलरको भाउमा सामान्य वृद्धि हो, जसले नेपाली अर्थतन्त्रमा थप चुनौती थपेको छ। यस्तो निरन्तरको वृद्धिले आम नागरिकको दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गरेको छ।

डलरको भाउमा लगातारको वृद्धिले निम्त्याएको चिन्ता

पछिल्लो केही समययता अमेरिकी डलरको भाउ निरन्तर बढ्दो क्रममा छ। यसको मुख्य कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा डलरको मजबुती र नेपालको अर्थतन्त्रमा तरलताको अभाव हो। नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउन र व्यापार घाटा नियन्त्रण गर्न विभिन्न नीतिगत प्रयास गरे पनि डलरको भाउ नियन्त्रणमा आउन सकेको छैन। नेपालको इतिहासमा विदेशी मुद्राको विनिमयदरमा यस्तो उतारचढाव नयाँ भने होइन, तर यसपटकको वृद्धिले अर्थतन्त्रको सुक्ष्म तहसम्म असर पुर्‍याएको छ।

डलरको भाउ बढ्दा नेपालको अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष असर पर्छ। विशेषगरी, आयातित वस्तुहरूको मूल्य बढ्छ, जसले गर्दा महँगी बढ्ने सम्भावना हुन्छ। इन्धन, खाद्यान्न, सवारी साधन र अन्य उपभोग्य वस्तुहरूको आयातमा नेपाल परनिर्भर रहेकाले डलर महँगो हुँदा सर्वसाधारणको दैनिक जीवनयापन झन् कठिन बन्दै जान्छ। उदाहरणका लागि, एक सामान्य परिवारले आफ्नो मासिक खाद्यान्न खर्चका लागि पहिलेभन्दा बढी रकम छुट्याउनुपर्ने हुन्छ, जसले अन्य अत्यावश्यक खर्चहरूमा कटौती गर्न बाध्य पार्छ।

अर्थतन्त्रमा डलर वृद्धिको गहिरो असर

डलरको भाउ वृद्धिले मुलुकको शोधनान्तर स्थितिमा पनि दबाब सिर्जना गर्छ। विदेशी मुद्रा सञ्चिति घट्दा सरकारलाई विदेशी भुक्तानी गर्न समस्या पर्न सक्छ। यसले गर्दा मुलुकको आर्थिक स्थिरतामाथि प्रश्नचिह्न खडा हुन सक्छ। विशेषगरी, नेपालले विदेशी मुद्रा सञ्चितिको दबाब थेग्न नसके विदेशी विनिमय सटहीमा समेत कडाइ गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ, जसले वैदेशिक व्यापार र लगानीमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्नेछ। नेपाल जस्तो विकासशील देशका लागि विदेशी मुद्रा सञ्चिति नै आर्थिक स्थायित्वको आधारशिला हो।

यसका साथै, डलरको भाउ बढ्दा वैदेशिक ऋणको सावाँ र ब्याज भुक्तानीको भार पनि बढ्छ। नेपालले विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय निकाय र मुलुकहरूबाट लिएको ऋणको भुक्तानी डलरमै गर्नुपर्ने भएकाले यसले सरकारी ढुकुटीमा थप भार पर्छ। यसले विकास निर्माणका आयोजनाहरूमा विनियोजन गरिने बजेट कटौती गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। यसको प्रत्यक्ष असर सडक, पुल, विद्यालय र स्वास्थ्य चौकी जस्ता पूर्वाधार निर्माणमा देखिनेछ, जसको लाभ अन्ततः नागरिकले नै पाउनेछन्।

मुख्य तथ्यांकहरू

• एक अमेरिकी डलरको खरिददर: १५० रुपैयाँ ३० पैसा
• एक अमेरिकी डलरको बिक्रीदर: १५० रुपैयाँ ९० पैसा
• यो अघिल्लो दिनको तुलनामा सामान्य वृद्धि हो
• पछिल्लो समय डलरको भाउ निरन्तर बढ्दो क्रममा छ
• डलरको भाउ बढ्दा आयातित वस्तुको मूल्य बढ्छ
• शोधनान्तर स्थितिमा दबाब सिर्जना हुन्छ
• वैदेशिक ऋण भुक्तानीको भार बढ्छ

विशेषज्ञको भनाइले औंल्याएका समाधानका बाटाहरू

अर्थविद् डा. केशव आचार्यका अनुसार, ‘डलरको भाउ बढ्नुमा अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिका साथै आन्तरिक तरलताको समस्या प्रमुख कारण हो। नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउनका लागि आयातमा कडाइ गर्ने जस्ता केही कदम चाले पनि त्यसको प्रभाव तत्काल देखिँदैन। यसलाई नियन्त्रण गर्नका लागि निर्यात प्रवद्र्धन र पर्यटन विकासमा जोड दिनुपर्छ।’ उहाँले नेपालको निर्यात क्षमता बढाउन र विदेशी पर्यटक भित्र्याउनका लागि दीर्घकालीन योजना तर्जुमा गर्नुपर्नेमा जोड दिनुभयो।

डा. आचार्यले थपे, ‘हामीले आफ्नो उत्पादन बढाउनुपर्छ र आत्मनिर्भरताको बाटोमा अघि बढ्नुपर्छ। विदेशी मुद्रा आर्जनका नयाँ स्रोतहरू खोज्नुपर्छ। केवल आयातमाथि नियन्त्रण गरेर मात्र समस्या समाधान हुँदैन।’ उहाँले नेपाली उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउन गुणस्तर सुधार र बजारीकरणमा ध्यान दिनुपर्ने सुझाव दिनुभयो।

आगामी दिनमा डलरको भाउको दिशा र जनतामा पर्ने प्रभाव

नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशी मुद्रा सञ्चितिको अवस्था र बाह्य भुक्तानी सन्तुलनलाई ध्यानमा राखेर आवश्यक मौद्रिक नीति लिने बताएको छ। डलरको भाउलाई स्थिर राख्नका लागि राष्ट्र बैंकले विभिन्न उपाय अवलम्बन गरिरहेको छ। आगामी दिनमा डलरको भाउ स्थिर हुने वा अझै बढ्ने भन्ने कुरा अन्तर्राष्ट्रिय बजारको अवस्था र नेपाल सरकारको नीतिमा भर पर्नेछ। यदि डलरको भाउ अझै बढ्दै गएमा, यसले आम नागरिकको जीवनयापनलाई थप कष्टकर बनाउनेछ। विशेषगरी, निम्न आय भएका वर्गलाई यसको प्रत्यक्ष मार पर्नेछ।

यसको प्रभाव केवल दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूमा मात्र सीमित रहने छैन, बरु शिक्षा, स्वास्थ्य र यात्रा जस्ता क्षेत्रमा पनि मूल्यवृद्धि हुन सक्नेछ। नेपाल सरकार र राष्ट्र बैंकले यस अवस्थालाई सम्बोधन गर्न प्रभावकारी कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता छ। यसका लागि विदेशी मुद्राको सञ्चिति बढाउन निर्यात प्रोत्साहन, पर्यटन विकास, रेमिटेन्स प्रवाहमा सुधार र अनावश्यक आयातमाथिको नियन्त्रण जस्ता नीतिहरूलाई कडाइका साथ लागू गर्नुपर्ने देखिन्छ। साथै, आन्तरिक उत्पादनलाई बढावा दिने र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्नेतर्फ पनि विशेष ध्यान दिनुपर्नेछ।