नेपालमा प्रत्येक वर्ष ५० हजारभन्दा बढी मानिस मस्तिष्कघातबाट प्रभावित हुने गरेका छन्, जसले देशभरि हरेक १० मिनेटमा कम्तीमा एक जना व्यक्ति यसको सिकार भइरहेको देखाउँछ। नेपाल पक्षघात सङ्घका निवर्तमान अध्यक्ष राजु पौडेलले विश्व मस्तिष्कघात दिवसका सन्दर्भमा यो तथ्यांक सार्वजनिक गरेका हुन्।
पौडेलका अनुसार, मस्तिष्कघात मस्तिष्कको कुनै भागमा रक्तसञ्चार नभएमा वा मस्तिष्कमा अक्सिजन तथा पोषक तत्वको कमी भएमा रक्त धमनीमा रगत जम्मा भएर अवरोध हुँदा हुने गर्दछ। यसलाई ‘स्ट्रोक’ वा ‘सीभीए’ पनि भनिन्छ। समयमै उपचार नपाउँदा यसले शारीरिक असक्षमता वा मृत्युसमेत गराउन सक्छ।
पृष्ठभूमि
- मस्तिष्कघात मस्तिष्कको कुनै भागमा रक्तसञ्चार नभएमा वा मस्तिष्कमा अक्सिजन तथा पोषक तत्वको कमी भएमा रक्त धमनीमा रगत जम्मा भएर अवरोध हुँदा हुने गर्दछ।
- मस्तिष्कघातलाई स्ट्रोक वा सीभीए पनि भनिन्छ।
- मस्तिष्कघात मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्: इस्केमिक (रक्तनली बन्द भएर हुने) र हेमोरेजिक (रक्तनली फुटेर रक्तस्राव हुने)। इस्केमिक स्ट्रोक लगभग ८० प्रतिशतमा देखिने गरेको छ।
- नेपाल पक्षघात सङ्घ सन् २०१७ मा स्थापना भएको संस्था हो।
मस्तिष्कघातका प्रकार र कारक तत्व
मस्तिष्कघात मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्: इस्केमिक र हेमोरेजिक। इस्केमिक स्ट्रोक करिब ८० प्रतिशतमा देखिने गरेको छ, जसमा रक्तनली बन्द भएर मस्तिष्कमा रगत प्रवाह रोकिन्छ। हेमोरेजिक स्ट्रोकमा भने रक्तनली फुटेर मस्तिष्कमा रक्तस्राव हुन्छ।
अनियन्त्रित उच्च रक्तचाप, टाउकोमा चोट लाग्नु, रगत जम्ने प्रवृत्तिलाई कम गर्ने औषधिको सेवन र मस्तिष्कका रक्तनलीको संरचनात्मक त्रुटि मस्तिष्कघातका प्रमुख कारक तत्वहरू हुन्। धुम्रपान, मधुमेह र उच्च कोलेस्ट्रोल पनि यसका जोखिमका कारण मानिन्छन्।
स्वास्थ्य विभागको तथ्यांकअनुसार, नेपालमा मस्तिष्कघात भएकामध्ये १० देखि १५ प्रतिशतको मृत्यु हुने गरेको छ। विश्वव्यापी रूपमा हरेक वर्ष १ करोड ३० लाख मानिसलाई मस्तिष्कघात हुन्छ र यसले वार्षिक ५५ लाख मानिसको मृत्यु गराउँछ। विश्वमा हरेक ६ सेकेन्डमा एक जनालाई मस्तिष्कघातले असर गर्दछ र हरेक ४ जनामा एक जनालाई मस्तिष्कघातको लक्षण देखिन्छ। संसारमा मस्तिष्कघात मुटुको रोगपछि दोस्रो ठूलो मृत्युको कारण हो।
सङ्घको पहल र रोकथामका उपाय
नेपाल पक्षघात सङ्घले सन् २०१७ मा स्थापना भएदेखि नेपालमा पक्षघातको वर्तमान अवस्था र उपचारका उपायहरूको खोजी गर्दै आएको छ। सङ्घले जर्मनीको हाइडलबर्गको युनिभर्सिटी हस्पिटल, जिआइजेड र विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनलगायतका संस्थाहरूसँग सहकार्य गरिरहेको छ।
सङ्घले मस्तिष्कघातको उपचारका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेको छ र यसको उपचारका लागि अन्तरराष्ट्रिय मापदण्ड तय गरिँदैछ। ‘हरेक मिनेट महत्वपूर्ण हुन्छ’ भन्ने नाराका साथ नेपालमा विश्व मस्तिष्कघात दिवस मनाइँदैछ, जसले समयमै उपचारको महत्वमा जोड दिएको छ।
मस्तिष्कघातबाट बच्नका लागि जीवनशैलीमा परिवर्तन, नियमित शारीरिक व्यायाम, धुम्रपान नगर्ने, उच्च रक्तचाप, मधुमेह, उच्च कोलेस्ट्रोल र मुटुसम्बन्धी समस्याको नियमित जाँच गराउने तथा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार औषधि सेवन गर्ने जस्ता उपायहरू अपनाउनुपर्छ।
