काठमाडौँको अनौपचारिक श्रम बजारमा ज्याला ठगी संरचनागत समस्याका रूपमा गहिरिएको छ। एक्सनएडले १३ जिल्लाका ३६१ श्रमिकमा गरेको अध्ययनमा ६६.२ प्रतिशतले ज्याला नै नपाएको भेटिएको छ। ७३.४ प्रतिशत श्रमिकले भने आंशिक ज्याला पाएका छन्।
सर्वेक्षणमा सहभागी ९३.१ प्रतिशत श्रमिकसँग कुनै लिखित सम्झौता भएको छैन। ८९.२ प्रतिशतले ज्याला ठगीविरुद्ध औपचारिक उजुरी दर्ता गरेका छैनन्। २४.९ प्रतिशत श्रमिकले सहमतिअनुसारको भुक्तानी पाउन ढिलाइ भएको गुनासो गरेका छन्। १८.० प्रतिशतले सहमत दरभन्दा कम ज्याला पाएको बताएका छन्।
पुरुष श्रमिकको तुलनामा महिला श्रमिक ज्याला ठगीबाट बढी प्रभावित छन्। महिलाले पुरुषको तुलनामा ३१.१ प्रतिशत कम ज्याला पाउने गरेको अध्ययनले देखाएको छ। यो असमानताबाट महिला श्रमिक ३.५ गुणा बढी प्रभावित भएका छन्।
ठेकेदार र प्रमुख रोजगारदाताहरू शोषणको केन्द्र बनेका छन्। ५७.३ प्रतिशत श्रमिकले ठेकेदारमार्फत ज्याला प्राप्त गर्छन्। ठेकेदारमार्फत काम गर्ने श्रमिकमध्ये लिखित सम्झौता गर्नेको दर ६.९ प्रतिशत मात्र छ। विचौलियामार्फत काम गर्ने श्रमिकमा लिखित सम्झौताको दर शून्य छ।
नेपाल ट्रेड युनियन महासङ्घ (जिफन्ट) का उपमहासचिव नारायणनाथ लुइँटेलले अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमिक ज्यालामा ठगिने गरेको यथार्थ प्रतिवेदनले पुष्टि गरेको बताए। एक्सनएडका कार्यक्रम प्रमुख सरोज पोखरेलले अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमिकसँग प्रमाण जुटाउने क्षमता र पहुँच सीमित हुने भएकाले न्याय पाउन चुनौती रहेको धारणा राखे।
