स्क्रब टाइफस संक्रमण: ७४ जिल्लामा १० हजार २१० जना संक्रमित, ७ जनाको मृत्युपछि मन्त्रालयको निगरानी तीव्र

सन् २०२६ को जनवरीदेखि हालसम्म नेपालका ७४ जिल्लामा १० हजार २१० जना स्क्रब टाइफसबाट संक्रमित भएका छन्। इपिडेमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाले अक्टोबर ७, २०२६ मा ७ जनाको मृत्यु भएको भेरिफिकेसन गरेपछि स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालयले रोगको निगरानी, परीक्षण, उपचार र जनचेतनाका गतिविधि तीव्र बनाएको छ।

इपिडेमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका अनुसार, अक्टोबर १, २०२६ सम्म देशभर ९ हजार ९२३ जनामा स्क्रब टाइफस संक्रमण पुष्टि भएको थियो भने सात जनाको मृत्यु भएको थियो। अक्टोबर ३, २०२६ सम्म देशभर ९ हजार ८७२ जनामा स्क्रब टाइफस संक्रमण पुष्टि भएको थियो।

मन्त्रालयले रोग नियन्त्रणका लागि समन्वय र निगरानी तीव्र पारेको छ। इपिडेमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका अनुसार, वर्षायाम र त्यसपछिको समयमा घाँसपात तथा झाडीमा काम गर्ने क्रम बढ्ने भएकाले ‘स्क्रब टाइफस’ को संक्रमण बढेको हो। असार महिनादेखि नै सातै प्रदेशका सबै जिल्लाका साथै केही स्थानीय तहका प्रमुख र प्रदेश सचिवसँग स्क्रब टाइफस रोकथाम तथा नियन्त्रणका विषयमा छलफल गर्दै आएको छ।

नेपालमा स्क्रब टाइफस संक्रमणको बढ्दो चाप र मन्त्रालयको पुनर्संरचना

नेपालमा स्क्रब टाइफसको संक्रमण पछिल्ला केही वर्षयता उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। सन् २००४ मा पाटन अस्पतालमा गरिएको अनुसन्धानले काठमाडौंमा स्क्रब टाइफस संक्रमण रहेको देखाएको थियो। सन् २०१५ पछि यस रोगको चर्चा बढेको हो, विशेषगरी सन् २०१७ मा धरानस्थित बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा तीन बालबालिकाको मृत्यु भएपछि सरकारले यस रोगबारे जनचेतना फैलाउन सुरु गरेको थियो।

हालको ‘स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्रालय’ को नाम नेपाल सरकारले मन्त्रालयको संख्या २२ बाट घटाएर १८ मा झार्ने निर्णयसँगै राखिएको हो। यस मन्त्रालयको नेतृत्व माननीय मन्त्री निशा मेहताले मार्च २७, २०२६ देखि सम्हाल्दै आउनुभएको छ भने सचिव डा. विकास देवकोटा हुनुहुन्छ। मन्त्रालयका प्रवक्ता एवं स्वास्थ्य समन्वय महाशाखा प्रमुख यशोदा अर्याल र सह प्रवक्ता एवं वरिष्ठ स्वास्थ्य प्रशासक डा. समिर कुमार अधिकारी रोग नियन्त्रणका प्रयासमा संलग्न छन्।

मन्त्रालयको निगरानी प्रणाली र परीक्षण किटको व्यवस्थापन

मन्त्रालयअन्तर्गतको इपिडेमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका निर्देशक डा. अनुज भट्टचनले असार महिनादेखि नै सातै प्रदेशका सबै जिल्लाका साथै केही स्थानीय तहका प्रमुख र प्रदेश सचिवसँग स्क्रब टाइफस रोकथाम तथा नियन्त्रणका विषयमा छलफल गर्दै आएको छ। संक्रमणको अवस्था र प्रवृत्तिको नियमित निगरानीका लागि Early Warning and Reporting System (EWARS) तथा Surveillance Outbreak Response Management and Analysis System (SORMAS) जस्ता रोग निगरानी प्रणालीमार्फत अनुगमन भइरहेको छ।

संक्रमणको जोखिम बढी देखिएका क्षेत्रमा परीक्षण तथा उपचारका लागि आवश्यक सामग्री र औषधिको उपलब्धता सुनिश्चित गर्न मन्त्रालयले द्रुत परीक्षण किट प्रदेश तथा स्थानीय तहमा आवश्यकताका आधारमा पठाएको छ। स्वास्थ्य सेवा विभागको व्यवस्थापन महाशाखामा हाल ५ हजार परीक्षण किट बफर स्टकमा राखिएको छ भने संक्रमण देखिएका क्षेत्रमा उपचारका लागि आवश्यक एन्टिबायोटिक लगायतका औषधिसमेत उपलब्ध गराइएको छ।

स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता अभिवृद्धि र जनचेतना विस्तार

रोगको समयमै पहिचान र प्रभावकारी उपचारका लागि स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता अभिवृद्धिमा मन्त्रालयले जोड दिएको छ। स्क्रब टाइफसको निदान तथा केस व्यवस्थापनसम्बन्धी भर्चुअल तथा प्रत्यक्ष तालिम र अभिमुखीकरण सञ्चालन भइरहेका छन्। असार महिनामा मात्रै करिब एक हजार चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीलाई यस्ता तालिम तथा अभिमुखीकरण दिइएको महाशाखाले जनाएको छ।

यसका साथै, मन्त्रालयले रोगसम्बन्धी जनचेतना अभिवृद्धिका लागि राष्ट्रिय स्वास्थ्य शिक्षा, सूचना तथा सञ्चार केन्द्रमार्फत स्क्रब टाइफस रोकथाम तथा नियन्त्रणसम्बन्धी स्वास्थ्य शिक्षा सामग्रीसमेत प्रसारण गरिरहेको छ। संक्रमण बढी देखिएका क्षेत्रमा नियमित निगरानी, परीक्षण तथा उपचारको पहुँच विस्तार, स्वास्थ्यकर्मीको परिचालन र स्थानीय तहसँगको समन्वयलाई निरन्तरता दिइएको मन्त्रालयले उल्लेख गरेको छ।

नागरिकमा स्क्रब टाइफसको प्रभाव र तथ्यांकको भिन्नता

स्क्रब टाइफस संक्रमणले नागरिकको स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष चुनौती थपेको छ। यस रोगका लक्षणहरू अन्य धेरै संक्रामक रोगहरूसँग मिल्दोजुल्दो हुने भएकाले समयमै सही निदान पाउनु नागरिकका लागि चुनौतीपूर्ण बनेको छ। रोग नियन्त्रणमा जनचेतनाको अभाव पनि एक चुनौतीको रूपमा रहेको छ। हालसम्म यस रोगविरुद्ध कुनै खोप उपलब्ध नभएकाले रोकथाम र समयमै उपचार नै एक मात्र विकल्प हो।

देशभर स्क्रब टाइफसबाट मृत्यु हुनेको कुल संख्यामा भिन्नता देखिएको छ। इपिडेमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाले ७ जनाको मृत्यु भएको भेरिफिकेसन गरेको उल्लेख गरे पनि, अक्टोबर ६, २०२६ सम्म सल्यान जिल्लामा मात्र ६०६ जना संक्रमित भएको र दार्मा गाउँपालिकामा आठ तथा छत्रेश्वरी गाउँपालिकामा एक गरी नौ जनाको मृत्यु भएको रिपोर्ट गरिएको छ। अक्टोबर १, २०२६ सम्म सल्यानको दार्मा गाउँपालिकामा मात्र ६०० भन्दा बढी संक्रमित र आठ जनाको मृत्यु भएको थियो। यसले स्थानीय स्तरमा संक्रमणको गम्भीरता र तथ्यांक संकलनमा देखिएका चुनौतीहरूलाई उजागर गर्छ।

इपिडेमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाको शाखा प्रमुख डा. गोकर्ण दाहालको नेतृत्वमा रहेको टोलीले सल्यानमा संक्रमणको अवस्थाको थप अनुसन्धान, वस्तुस्थिति अध्ययन तथा आगामी रणनीति तय गर्न स्थलगत अध्ययन गरिरहेको छ। मन्त्रालयले संक्रमण बढी देखिएका क्षेत्रमा नियमित निगरानी, परीक्षण तथा उपचारको पहुँच विस्तार, स्वास्थ्यकर्मीको परिचालन र स्थानीय तहसँगको समन्वयलाई निरन्तरता दिने जनाएको छ।