इरान र ओमानले हर्मुज जलसन्धिबाट प्रवेश गर्ने र बाहिरिने जहाजहरूका लागि तोकिएको सुरक्षित पारवहन मार्गहरूको भौगोलिक निर्देशांकमा सहमति जनाएका छन्। यो सहमति विश्वको महत्त्वपूर्ण तेल ढुवानी मार्गमा सुरक्षा र स्थिरता कायम गर्ने दिशामा एक महत्त्वपूर्ण कदम हो, यद्यपि मध्यपूर्वमा बढ्दो क्षेत्रीय तनावले तेल बजारमा अस्थिरता कायमै छ।
इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बगाईले बुधबार (अक्टोबर ७, २०२६) इरानको सरकारी समाचार एजेन्सी इर्नालाई दिएको जानकारीअनुसार, दुई देशले मार्ग निर्देशांकहरू सम्बन्धित अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक निकायलाई कसरी जानकारी गराउने भन्नेमा पनि सहमति गरेका छन्। यो सम्झौता इरान-ओमानबीच रणनीतिक जलमार्गमा नेभिगेसन पुनर्स्थापनाका लागि चरणबद्ध ढाँचामा आधारित छ। इरान र ओमानले अगस्ट २०२६ मा हर्मुज जलसन्धिमा अस्थायी नेभिगेसन कोरिडोर स्थापना गर्न, खानीहरू हटाउन र स्थायी कोरिडोरका लागि काम गर्न सहमत भएका थिए।
हर्मुज जलसन्धिमा सुरक्षा चुनौती
यमनमा जारी द्वन्द्व र साउदी अरेबियामा हुथी विद्रोहीका आक्रमणले हर्मुज जलसन्धिको सुरक्षामा जोखिम बढाएको छ। हुथी विद्रोहीले बिहीबार (अक्टोबर ८, २०२६) साउदी अरेबियाको राजधानी रियादको मुख्य अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रहार गरेको बताएका छन्। हुथी सैन्य प्रवक्ता याह्या सारीले एक्समा एक पोस्ट गर्दै किंग खालिद अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थललाई सफलतापूर्वक निशाना बनाएको र यसले विमानस्थल सञ्चालनमा बाधा पुर्याएको दाबी गरे।
यसअघि साउदी नेतृत्वको गठबन्धनले बुधबार यमनका चार प्रान्तमा हुथीका ८२ वटा सैन्य लक्ष्यहरू ध्वस्त पारेको थियो। गठबन्धनका प्रवक्ता मेजर-जनरल तुर्की अल-मालिकीले सादा, होदेइदाह, अल-जौफ र मारिबमा रहेका ११ वटा पहाडी ब्यालिस्टिक मिसाइल भण्डारण सुविधाहरू, कमान्ड-एन्ड-कन्ट्रोल केन्द्रहरू, सञ्चार प्रणालीहरू, मिसाइल र हतियार भण्डारहरू साथै हुथी भेला हुने स्थानहरूलाई निशाना बनाएको जानकारी दिए। अल-मालिकीले नागरिक स्थलमाथिको आक्रमण दण्डहीन नहुने चेतावनी पनि दिए।
साउदी अधिकारीहरूका अनुसार रियादको किंग खालिद अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र आभा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भएका आक्रमणमा ३ जनाको मृत्यु भएको छ र ३६ जना घाइते भएका छन्। किंग खालिद अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भएको आक्रमणमा एक सुडानी नागरिकको मृत्यु भएको थियो भने आठ जना घाइते भएका थिए, जसमा पाँच साउदी नागरिक, दुई इजिप्टियन र एक पाकिस्तानी नागरिक थिए। आभा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भने एक मोरक्कन र एक अल्जेरियन गरी दुई महिलाको मृत्यु भएको थियो भने २८ जना घाइते भएका थिए, जसमा साउदी नागरिक, एक बंगलादेशी र एक फिलिपिनो नागरिक थिए।
तेल बजारमा निरन्तर अस्थिरता
यी घटनाक्रमका कारण तेल बजार बिहीबार अस्थिर रह्यो। बिहान ८:०८ टोकियो समयअनुसार WTI को मूल्य $८८.९३ प्रति ब्यारेल (०.७४ प्रतिशत वृद्धि), ब्रेन्टको मूल्य $१००.२० (०.३८ प्रतिशत गिरावट), र अबु धाबीको मुरबानको मूल्य $१०६.७० (०.४७ प्रतिशत वृद्धि) थियो। खाडी क्षेत्रमा तेल प्रवाहमा सुधार भए पनि हर्मुज जलसन्धि वरपरका सुरक्षा जोखिमका कारण ब्रेन्टको मूल्य $१०० भन्दा तल झर्न संघर्ष गरिरहेको छ। ढुवानी दर, युद्ध-जोखिम बीमा र अक्षम वैकल्पिक ढुवानी मार्गहरू असाधारण रूपमा महँगो बनेका छन्। हर्मुज वरपर ट्यांकर आक्रमणले पनि मूल्यमा भूराजनीतिक प्रिमियम कायम राखेको छ।
यमनमा हुथी विद्रोहीले सन् २०१४ मा राजधानी साना र धेरै प्रान्तहरू कब्जा गरेपछि द्वन्द्व सुरु भएको थियो। साउदी नेतृत्वको गठबन्धनले सन् २०१५ मा अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त सरकारलाई समर्थन गर्न हस्तक्षेप गर्यो। सन् २०२२ अप्रिलमा संयुक्त राष्ट्रसंघको मध्यस्थतामा भएको युद्धविराम जुलाईमा भङ्ग भएपछि यमनमा द्वन्द्व पुनः चर्किएको थियो। सेप्टेम्बर २०२६ मा हुथी सेनाले अल-हुदायदाह र ताइज प्रान्तहरूमा रणनीतिक स्थानहरू कब्जा गरेपछि लडाई थप तीव्र भयो।
नेपालको सरोकार र तयारी
मध्यपूर्वमा विकसित परिस्थितिलाई लिएर नेपाल सरकारले गहिरो चिन्ता व्यक्त गरेको छ। नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयले सबै सम्बन्धित पक्षहरूलाई अधिकतम संयम अपनाउन, थप तनाव बढाउनबाट जोगिन र नागरिकहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न आग्रह गरेको छ। नेपालले सबै विवादहरू कूटनीति र संवादमार्फत समाधान गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ।
साउदी अरेबियामा करिब ४,२६,००० नेपालीहरू छन्, जसमध्ये अधिकांश आप्रवासी कामदार र प्रवासीहरू छन्। सन् २०२६ मार्च २ मा परराष्ट्र मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको अद्यावधिक विवरणअनुसार साउदी अरेबियामा ३,८४,८६५ नेपालीहरू कानुनी रूपमा बसोबास गरिरहेका छन्। साउदी अरेबियामा रहेका ४,००,००० भन्दा बढी नेपालीमध्ये दुई तिहाइभन्दा बढी अदक्ष कामदारको रूपमा वर्गीकृत छन्। मध्यपूर्वमा रहेका नेपालीहरूको सुरक्षालाई नेपाल सरकारले उच्च प्राथमिकतामा राखेको र आपत्कालीन उद्धारका लागि तयारी सुरु गरिसकेको जनाएको छ।
आगामी कदम र चुनौती
इरान र ओमानले हर्मुज जलसन्धिमा नयाँ प्रवेश र निकास मार्गहरूको विवरणबारे खाडी देशका विदेश मन्त्रीहरूलाई मस्कटमा हुने क्षेत्रीय बैठकमा जानकारी गराउनेछन्। यद्यपि, यो सम्झौताले हर्मुज जलसन्धि पूर्ण रूपमा खुल्छ वा व्यावसायिक जहाजहरूलाई सुरक्षित मार्गको ग्यारेन्टी दिन्छ भन्ने होइन। इरानले जलसन्धि पुनः खोल्ने कुरा अमेरिकाले आफ्ना सर्तहरू पूरा गरेमा मात्र सम्भव हुने बताएको छ। यसअघि इरानले अक्टोबर ७ मा ओमानको तट नजिकका ‘अवैध मार्गहरू’ बन्द गर्ने योजना बनाएको पनि उल्लेख गरेको थियो।
यसैबीच, संयुक्त राष्ट्रसंघीय अन्तरिम बल (युएनआईएफआइएल) ले लेबनानको इजरायलसँगको सिमाना नजिक आफ्नो एक पोस्टमा बुधबार सानो हतियारबाट आक्रमण भएको जनाएको छ, तर कुनै मानवीय क्षति भने भएको छैन। युएनआईएफआइएलले यस्ता जानाजानी आक्रमणहरूले शान्तिसेनाको जीवनलाई गम्भीर खतरामा पार्ने भन्दै घटनाको अनुसन्धान गरिरहेको बताएको छ।
यसअघि: साउदी गठबन्धनद्वारा यमनमा ८२ हुथी लक्ष्य ध्वस्त: नागरिकमाथिको आक्रमण दण्डहीन नहुने चेतावनी
