स्ट्रेट अफ हर्मुज वरपरको संकटले इन्धन र मलको मूल्य नाटकीय रूपमा बढाएपछि अफ्रिकी देशहरूको खाद्य सुरक्षामा गम्भीर खतरा उत्पन्न भएको छ। संयुक्त राष्ट्र व्यापार तथा विकास (UNCTAD) का अधिकारीहरूले खाद्य लागत बढ्ने चेतावनी दिँदै यो संकट जतिसक्दो चाँडो समाधान गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
यसैबीच, मक्का गठबन्धनका सदस्य राष्ट्रहरू (साउदी अरेबिया, पाकिस्तान र टर्की) ले इरानसँग क्षेत्रीय तनाव कम गर्न कूटनीतिक वार्ता गरिरहेका छन्। यी वार्ताहरूले मध्यपूर्वमा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि फेब्रुअरी २८, २०२६ मा युद्ध सुरु गरेपछि उत्पन्न भूराजनीतिक जटिलतालाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
स्ट्रेट अफ हर्मुजको रणनीतिक महत्व र आर्थिक असर
स्ट्रेट अफ हर्मुज विश्वको एक महत्वपूर्ण जलमार्ग हो, जसबाट सन् २०२५ मा विश्वको कुल तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास (LNG) व्यापारको लगभग २०% र समुद्री तेल व्यापारको २५% पार भएको थियो। इरानमाथि युद्ध सुरु भएपछि इरानले स्ट्रेट अफ हर्मुज हुँदै जाने ढुवानी ट्राफिकलाई ठूलो मात्रामा रोकेको छ।
यो अवरोधले विश्वभरका अर्थतन्त्रहरूमा नकारात्मक असर पारेको छ, विशेषगरी अफ्रिकी देशहरूमा। जिम्बाब्वेमा ७० प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्या कृषिमा निर्भर भएकाले बढ्दो इन्धन र मलको मूल्यले ठूलो चिन्ता थपेको छ। जिम्बाब्वेकी महिला मामिला, समुदाय, साना तथा मझौला उद्यम विकास मन्त्री मोनिका मुत्सवांगवाका अनुसार, यो संकटले देशको अर्थतन्त्रमा गहिरो प्रभाव पारेको छ।
त्यस्तै, युगान्डामा इन्धनको मूल्य दोब्बरभन्दा बढी भएको छ। युगान्डाका व्यापार, उद्योग तथा सहकारी मन्त्री सञ्जय टन्नाले आफ्नो देशको मुद्रा अमेरिकी डलरको तुलनामा १० प्रतिशतले अवमूल्यन भएको जानकारी दिए। मलको मूल्यमा भएको नाटकीय वृद्धिका कारण धेरै देशहरूले मलको प्रयोग घटाउने निर्णय गरेका छन्, जसले आगामी वर्ष बाली उत्पादनमा असर पार्ने र खाद्य उपलब्धता तथा मूल्यमा प्रभाव पार्न सक्ने UNCTAD का निर्देशक लुज मारिया डे ला मोराले बताएकी छन्।
मध्यपूर्वमा कूटनीतिक पहल र तनाव कम गर्ने प्रयास
मध्यपूर्वमा तनाव कम गर्ने प्रयासस्वरूप साउदी अरेबिया, पाकिस्तान र टर्कीका अधिकारीहरूले इरानका शीर्ष नेताहरूसँग तेहरानमा भेटवार्ता गरेका छन्। यो भेट मक्का गठबन्धनका देशहरू र इरानबीचको पहिलो संयुक्त भ्रमण हो, जुन अगस्टमा मक्कामा भएको रक्षा गठबन्धनपछि भएको हो। साउदी रक्षा मन्त्री राजकुमार खालिद बिन सलमान, पाकिस्तानका सेना प्रमुख जनरल असिम मुनिर र टर्कीका गुप्तचर प्रमुख इब्राहिम कालिनले इरानी राष्ट्रपति मसूद पेजेस्कियान, विदेश मन्त्री अब्बास अराक्ची र सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव मोहसेन रेजाईसँग भेटवार्ता गरेका थिए।
इरानको सुरक्षा प्रमुख मोहसेन रेजाईले तेहरानमा भएको छलफल ‘धेरै राम्रो’ भएको बताएका छन्। उनले यस क्षेत्रमा नयाँ वातावरण सिर्जना भइरहेको महसुस गरेको र सुरक्षा देशहरू आफैंले हासिल गर्नुपर्ने तथा कुनै पनि विदेशी हस्तक्षेप रोक्नुपर्नेमा जोड दिए। यस वार्ताको मुख्य उद्देश्य वर्तमान संकटलाई कम गर्नु र क्षेत्रीय शान्ति तथा सुरक्षालाई बढावा दिनु रहेको साउदी विदेश मन्त्रालयले जनाएको छ।
संयुक्त राष्ट्र संघका महासचिव एन्टोनियो गुटेर्रेसले पनि मध्यपूर्वमा कुनै पनि तनाव वृद्धि रोक्न आवश्यक रहेको बताएका छन्। उनले इरानमाथि ठूलो सैन्य आक्रमण र इरानद्वारा खाडीका देशहरूमाथि ठूलो सैन्य आक्रमणको संयोजनलाई कुनै पनि हालतमा रोक्नुपर्नेमा जोड दिए। यी कूटनीतिक प्रयासहरूले इजरायलको अक्टोबर २७, २०२६ मा हुने संसदीय चुनावअघि क्षेत्रीय तनावलाई कम गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
नेपालको सरोकार
स्ट्रेट अफ हर्मुज संकटले नेपालको व्यापारमा पनि अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ। नेपालले इरानसँग सीमित व्यापार गर्छ। नेपालको भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार, आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालले इरानबाट ८९.९९ लाख रुपैयाँको आयात गरेको थियो भने इरानमा ९.७ लाख रुपैयाँको निर्यात गरेको थियो। यस क्षेत्रमा बढ्दो तनाव र इन्धन तथा मलको मूल्यवृद्धिले विश्वव्यापी आपूर्ति श्रृंखलामा असर पार्दा नेपालमा पनि आयातित वस्तुहरूको मूल्य बढ्न सक्छ।
इजरायलमा अक्टोबर २७, २०२६ मा संसदीय चुनाव हुँदैछ र यसको आधिकारिक नतिजा नोभेम्बर ४ मा पुष्टि गरिनेछ। यस चुनावको परिणामले मध्यपूर्वको क्षेत्रीय गतिशीलतामा थप प्रभाव पार्नेछ।
