नेपालमा बाबुआमाको ठेगाना वा पहिचान नखुलेका व्यक्तिहरूले पनि वंशजको आधारमा सहजै नागरिकता प्राप्त गर्न सक्ने कानूनी प्रक्रिया रहेको छ। संविधान र विभिन्न कानूनले यस्ता व्यक्तिहरूलाई नागरिकताबाट वञ्चित नगर्ने स्पष्ट व्यवस्था गरेका छन्।
यो व्यवस्थाले बाबुआमाको पहिचान नभएकै कारणले नागरिकता प्राप्त गर्ने अधिकार समाप्त नहुने स्पष्ट पारेको छ। आत्मसन्तुष्टिका लागि बाबुआमाको खोजी गर्नु स्वाभाविक भए पनि नागरिकताका लागि कानूनी प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।
संविधानमा नागरिकताको अधिकार
नेपालको संविधानको धारा ११(४) अनुसार, नेपालभित्र फेला परेको पितृत्व र मातृत्वको ठेगान नभएको प्रत्येक नाबालक निजको बाबु वा आमा फेला नपरेसम्म वंशजको आधारमा नेपालको नागरिक ठहर्नेछन्। त्यस्तै, धारा ११(५) ले नेपाली आमाबाट नेपालमा जन्म भई नेपालमै बसोबास गरेको र बाबुको पहिचान हुन नसकेको व्यक्तिलाई वंशजको आधारमा नेपालको नागरिकता प्रदान गरिनेछ भनी उल्लेख गरेको छ।
यदि बाबु विदेशी नागरिक ठहरिएमा त्यस्तो व्यक्तिको नागरिकता संघीय कानूनबमोजिम अंगीकृत नागरिकतामा परिणत हुनेछ। संविधानले यसरी पितृत्व र मातृत्वको ठेगान नभएका नाबालक र बाबुको पहिचान नभएका नेपाली आमाका सन्तानका लागि नागरिकता प्राप्तिका दुई छुट्टाछुट्टै अवस्था समेटेको छ।
नागरिकता ऐन र नियमावलीका व्यवस्था
नेपाल नागरिकता ऐन, २०६३ को दफा ३(३) ले नेपालभित्र फेला परेको पितृत्व र मातृत्वको ठेगान नभएको प्रत्येक नाबालकलाई निजको बाबु वा आमा पत्ता नलागेसम्म वंशजको नाताले नेपालको नागरिक मान्ने व्यवस्था गरेको छ। यो व्यवस्थालाई नेपाल नागरिकता ऐनको पहिलो संशोधन, २०७९ ले परिमार्जन गरेको हो, जुन २०८० जेठ १७ मा नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित भएको थियो।
नेपाल नागरिकता नियमावली, २०६३ को नियम ३ को उपनियम (३), (४), (५) र (६) ले बाबुआमाको पहिचान नभएका व्यक्तिको नागरिकता प्राप्त गर्ने प्रक्रियालाई थप स्पष्ट पारेको छ। नियम ३(६) अनुसार, बाबु वा आमाको नाम उल्लेख हुनुपर्ने स्थानमा त्यस्तो पहिचान नभएको व्यहोरा जनाई संरक्षकको नाम, थर र ठेगाना उल्लेख गर्नुपर्ने व्यवस्था छ।
नागरिकता प्राप्तिको ६ चरण
गृह मन्त्रालयबाट जारी नागरिकता प्रमाणपत्र वितरण कार्यविधि निर्देशिका, २०६३ ले पितृत्व/मातृत्वको ठेगान नभएका व्यक्तिलाई नागरिकता प्रमाणपत्र दिने विस्तृत प्रक्रिया बुँदा ८, ९ र १० मा उल्लेख गरेको छ। विशेषगरी बुँदा १० ले नागरिकता वितरण गर्ने अधिकारीले अपनाउनुपर्ने प्रक्रिया स्पष्ट पारेको छ। नागरिकता प्राप्तिका लागि निम्न ६ चरणहरूमा ध्यान दिनुपर्छ:
- आफू हुर्किएको ठाउँ पहिचान गर्ने।
- संस्थाको सिफारिस वा संरक्षकको कागजात लिने, शैक्षिक प्रमाण भए सो पनि राख्ने।
- वडा कार्यालयमा जाने।
- जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा वडाको सिफारिस र उल्लेखित कागजातसहित निवेदन दिने, वडाले अनलाइन प्रविष्ट गर्ने।
- आवश्यक छानबिन गर्न खोजे पूरा गर्न दिने (कार्यालयबाटै वा स्थानीय तह वा प्रहरीमार्फत थप बुझ्न सकिने)।
- वंशजको नागरिकता प्राप्त गर्ने।
नागरिकता प्राप्त गर्ने अधिकारलाई प्रशासनिक झन्झटको विषय नभई कानूनी प्रक्रिया पूरा गरी सहज रूपमा उपलब्ध गराउन सकिने सेवाका रूपमा स्थापित गरिनुपर्छ।