शनिबार बिहान काठमाडौंको थापाथलीमा सुकुम्बासी बस्ती हटाउन पुगेको डोजरले वर्षौंदेखि त्यो ठाउँलाई ‘घर’ बनाएर बसेका मानिसहरूको मात्रै बासस्थान उजाडेन, त्यही बस्तीमा सहारा खोजेर बसेका निर्दोष जीवजन्तुहरूको पनि आश्रय खोस्यो। यस घटनाले सुकुम्बासी समस्याको मानवीय पाटो मात्र होइन, यससँगै जोडिएका अन्य संवेदनशील पक्षहरूलाई पनि उजागर गरेको छ। यो घटनाले सुकुम्बासी समस्याको समाधानका लागि अपनाइने विधि र त्यसका परिणामबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ, जसले नेपाली समाजको एक संवेदनशील पक्षलाई प्रकाशमा ल्याएको छ। यसरी डोजर चलाउँदा केवल घर मात्र भत्किँदैनन्, बल्कि त्यहाँ जीवन बिताइरहेका हजारौं मानिसहरूको भविष्य र उनीहरूका आश्रित जीवहरूको अस्तित्वमाथि समेत गम्भीर प्रश्नचिन्ह खडा हुन्छ।
थापाथलीमा डोजर चल्दा मान्छे मात्र होइन, घरबारविहीन जीवजन्तु पनि थपिए
थापाथलीको सुकुम्बासी बस्तीमा डोजर चल्नुअघि त्यहाँ बसोबास गर्ने सयौं परिवारलाई हटाउन सूचना दिइएको थियो। तर, एकाएक डोजर पुग्दा उनीहरूले आफ्नो सामानसमेत व्यवस्थित गर्न पाएनन्। यस क्रममा घरबार गुमाउनेमा मानिसहरू मात्र परेनन्, उनीहरूले पालेका कुकुर, बिरालो, कुखुरा जस्ता घरपालुवा जनावरहरू पनि सडकमा पुगे। कतिपय जनावरहरू त मालिकसँगै विस्थापित भए भने कतिपयले आफ्नो घर भत्किँदा भागेर ज्यान जोगाए। यसले मानवअधिकारको मात्रै कुरा नभई पशुअधिकारको पाटोलाई पनि उजागर गरेको छ। यसरी अचानक भएको विस्थापनले हजारौं नागरिकलाई सडकमा पुर्याएको छ, जसको प्रत्यक्ष असर उनीहरूले पालेका घरपालुवा जनावरहरूमा पनि परेको छ। यी निर्दोष जीवजन्तुहरूले पनि आफ्नो बासस्थान गुमाउनु परेको छ, जसले गर्दा उनीहरूको जीवन पनि जोखिममा परेको छ। यो घटनाले नेपालमा अव्यवस्थित बसोबासीको समस्या कति जटिल छ र यसको समाधानका लागि अपनाइने तरिकाले कस्तो मानवीय संकट निम्त्याउन सक्छ भन्ने कुराको ज्वलन्त उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ।
बस्तीको जीवनचक्र र आश्रित जीवजन्तुको विचल्ली
सुकुम्बासी बस्तीहरू प्रायः समाजको उपेक्षित वर्गको बसोबास हुने गर्छ। यहाँका बासिन्दाहरूले विभिन्न अभावका बीच पनि आफ्ना घरपालुवा जनावरहरूलाई परिवारकै सदस्य सरह माया गर्ने गर्छन्। उनीहरूको दैनिक जीवनको एउटा अभिन्न अंग बनेका यी जीवजन्तुहरूले पनि मालिकहरूको सहारामा बाँचिरहेका हुन्छन्। डोजर चल्दा भत्किएका घरहरू र विस्थापित भएका मानिसहरूका साथमा यी जनावरहरू पनि सडकमा पुग्नु, कतिपय बेवारिसे हुनु वा हराउनु मानवीय संवेदनशीलतामाथि ठूलो प्रश्नचिन्ह खडा गर्छ। नेपालको संविधानले नै नागरिकलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकार सुनिश्चित गरेको छ, तर सुकुम्बासी बस्तीमा डोजर चलाउँदा उनीहरूको यो अधिकार हनन भएको देखिन्छ। यसरी विस्थापित भएका परिवारहरूका लागि उनीहरूले पालेका कुकुर, बिरालो, गाई, भैंसी जस्ता जीवजन्तुहरू केवल सम्पत्ति नभई भावनात्मक सहारा पनि हुन्। उनीहरूलाई पनि सुरक्षित आश्रयको आवश्यकता पर्छ, जुन यस घटनामा पूर्ण रूपमा उपेक्षित भएको छ। यसले समाजमा रहेका कमजोर वर्ग र उनीहरूमा आश्रित जीवजन्तुहरूको अवस्थाबारे गम्भीर चिन्तन गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएको छ।
समस्याको जड र समाधानको बाटोमा नयाँ प्रश्न
सुकुम्बासी समस्या नेपालको एक पुरानो र जटिल समस्या हो। यसलाई समाधान गर्नका लागि विभिन्न सरकारहरूले प्रयास गरे पनि ठोस निकास निस्किएको छैन। वर्षेनी वर्षायाममा बाढीले घर भत्किँदा वा सरकारी जग्गा अतिक्रमणमा परेका बस्ती हटाउँदा यस्ता दृश्य दोहोरिन्छन्। यसको दीर्घकालीन समाधानका लागि अव्यवस्थित बसोबासीलाई व्यवस्थित गर्ने, उनीहरूलाई सुरक्षित र सम्मानजनक बसोबासीको व्यवस्था मिलाउने तथा यस प्रक्रियामा कसैको पनि अधिकार हनन नहुने गरी नीतिगत निर्णय लिनु आवश्यक छ। नेपालमा सुकुम्बासी समस्याको ऐतिहासिक पृष्ठभूमी लामो छ, जसको सुरुवात विभिन्न सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक कारणले भएको हो। यस समस्याको समाधानका लागि विगतमा धेरै आयोग गठन भएका र विभिन्न नीति तथा कार्यक्रम लागू भएका छन्, तर पनि समस्या ज्यूँका त्यूँ छ। यसको मुख्य कारण भनेको समस्याको मूल कारण पहिचान गरी त्यसको दीर्घकालीन समाधान खोज्नुको सट्टा अल्पकालीन र बल प्रयोगमा आधारित उपायहरू अपनाउनु हो। यसरी डोजर चलाएर बस्ती खाली गराउने कार्यले तत्कालका लागि समस्या समाधान भएको देखिए पनि यसले नयाँ मानवीय र सामाजिक समस्याहरू निम्त्याउँछ।
यस घटनाले देखाउँछ कि सुकुम्बासी बस्ती हटाउने कार्य केवल भौतिक संरचना भत्काउने मात्र होइन, यसले त्यहाँका बासिन्दाका साथै उनीहरूमा आश्रित जीवजन्तुहरूको जीवनलाई पनि प्रत्यक्ष असर पार्छ। यसर्थ, भविष्यमा यस्ता कार्यहरू गर्दा मानवीय र पशुजन्य संवेदनशीलतालाई समेत ध्यानमा राखेर अघि बढ्नुपर्ने देखिन्छ। यस घटनाको सन्दर्भमा, नेपाल सरकारले सुकुम्बासी समस्याको समाधानका लागि थप मानवीय र दिगो उपायहरू अपनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। यसमा उनीहरूलाई वैकल्पिक बसोबासको व्यवस्था गर्ने, रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने र उनीहरूलाई समाजमा पुनःस्थापना गर्ने जस्ता कुराहरू समावेश हुनुपर्छ। यसरी मात्र सुकुम्बासी समस्याको वास्तविक र स्थायी समाधान सम्भव हुनेछ, जसले समाजमा शान्ति र स्थिरता कायम गर्न मद्दत पुग्नेछ।
थापाथली घटनाले औंल्याएका नागरिक अधिकारका प्रश्न
थापाथलीमा भएको डोजर कारबाहीले सयौं परिवारलाई एकाएक घरबारविहीन बनाएको छ। यसरी अचानक बस्ती खाली गराउँदा उनीहरूले आफ्नो दैनिक जीवनयापनका लागि आवश्यक सामग्रीसमेत लिन भ्याएनन्। यसले उनीहरूको मात्र होइन, उनीहरूले पालेका घरपालुवा जनावरहरूको जीवनमा पनि ठूलो संकट ल्याएको छ। यस घटनाले नेपालमा नागरिकको मौलिक हक र अधिकारको कार्यान्वयनमाथि प्रश्नचिन्ह खडा गरेको छ। नेपालको संविधानले प्रत्येक नागरिकलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकार, आवासको अधिकार र सम्पत्तिको अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। तर, सुकुम्बासी बस्तीमा डोजर चलाउँदा यी अधिकारहरू हनन भएको देखिन्छ। यसरी विस्थापित भएका परिवारहरूले अब कहाँ जाने, कसरी जीविका चलाउने भन्ने प्रश्न उब्जिएको छ। उनीहरूका बालबालिकाको पढाइ, वृद्धवृद्धाको स्वास्थ्य र समग्र परिवारको भविष्य अनिश्चित बनेको छ। यसले सुकुम्बासी समस्याको समाधानका लागि सरकारले अपनाउनुपर्ने नीति र कार्यशैलीमाथि गम्भीर बहसको आवश्यकता औंल्याएको छ।
आगामी साताहरूमा सुकुम्बासी समस्याको सम्भावित प्रभाव
थापाथलीको घटनाले सुकुम्बासी समस्याको समाधानका लागि सरकारले अपनाउने शैलीबारे थप बहस छेड्नेछ। आगामी साताहरूमा, यस घटनाको मानवीय र सामाजिक प्रभाव अझ स्पष्ट हुनेछ। विस्थापित परिवारहरूले नयाँ बसोबासको खोजी गर्नेछन्, जसले गर्दा अन्य क्षेत्रमा पनि चाप बढ्न सक्छ। यसका साथै, घरबारविहीन भएका जीवजन्तुहरूको व्यवस्थापन पनि एउटा चुनौतीको रूपमा देखापर्नेछ। यस घटनाले सुकुम्बासी समस्याको दीर्घकालीन समाधानका लागि थप दबाब सिर्जना गर्नेछ। सरकारले अव्यवस्थित बसोबासीलाई व्यवस्थित गर्ने, उनीहरूलाई सुरक्षित र सम्मानजनक बसोबासको व्यवस्था मिलाउने तथा उनीहरूको जीविकोपार्जनका लागि आवश्यक सहयोग गर्ने जस्ता कदम चाल्नुपर्ने देखिन्छ। यसरी मात्र सुकुम्बासी समस्याको वास्तविक र स्थायी समाधान सम्भव हुनेछ, जसले समाजमा शान्ति र स्थिरता कायम गर्न मद्दत पुग्नेछ। यसका साथै, यस घटनाले नागरिक समाज र अधिकारवादी संस्थाहरूलाई पनि यस समस्यामा थप सक्रिय हुन प्रेरित गर्नेछ, जसले गर्दा सरकारमाथि दबाब बढ्नेछ।
