सुधारिएको चुलोले जुम्ला र कालीकोटका महिलाको जीवनमा ल्यायो उज्यालो: अब धुवाँ र स्वास्थ्य समस्याबाट मुक्ति

जुम्ला र कालीकोटका दुर्गम गाउँबस्तीहरूमा पछिल्लो समय सुधारिएको फलामे चुलोले ग्रामीण महिलाको जीवनमा उज्यालो ल्याएको छ। परम्परागत चुलोको धुवाँले निम्त्याउने स्वास्थ्य समस्याबाट मुक्ति पाउँदा उनीहरूको दैनिकी सहज बनेको छ। सन् २०२९ सम्म यी जिल्लाहरूलाई ‘धूवाँमुक्त गाउँपालिका’ बनाउने लक्ष्यसहित सञ्चालित परियोजनाले ४ हजारभन्दा बढी घरधुरीमा यो प्रविधि पुर्‍याएको छ। नेपालका धेरै ग्रामीण भेगमा, विशेषगरी कर्णाली प्रदेश जस्ता पहाडी र दुर्गम क्षेत्रमा, परम्परागत चुलोको प्रयोग अझै व्यापक छ, जसले गर्दा महिला र बालबालिकाले धुवाँजन्य रोगको उच्च जोखिममा जीवन बिताउन बाध्य छन्। यस परियोजनाले यस गम्भीर समस्याको समाधानतर्फ एक महत्वपूर्ण कदम चालेको छ, जसले प्रत्यक्ष रूपमा हजारौं घरपरिवारको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ।

सुधारिएको चुलोले स्वास्थ्य र जीवनशैलीमा ल्यायो क्रान्तिकारी परिवर्तन

परम्परागत चुलोमा खाना पकाउँदा निस्कने बाक्लो धुवाँले विशेषगरी महिला र बालबालिकाको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्दै आएको थियो। श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग, आँखाको समस्या र छालाको रोग जस्ता समस्याले उनीहरू पीडित थिए। सुधारिएको चुलोको प्रयोगले भान्सामा धुवाँ जम्न दिँदैन, जसले गर्दा यी स्वास्थ्य जोखिमहरूमा कमी आएको छ। यसले गर्दा महिलाहरू अब पहिले जस्तो अनुहार कालो हुने वा सास फेर्न गाह्रो हुने समस्याबाट मुक्त भएका छन्। उनीहरूको स्वास्थ्यमा आएको यो सकारात्मक परिवर्तनले समग्र जीवनशैलीलाई नै सुधारिदिएको छ। नेपालमा, विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा, महिलाहरूले घरभित्रै दिनको धेरै घण्टा खाना पकाउन बिताउने गर्छन्, जसमा उनीहरू धुवाँको प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहन्छन्। यसको परिणामस्वरुप दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याहरू जस्तै ब्रोन्काइटिस, निमोनिया र आँखाको मोतिबिन्दुको जोखिम बढ्छ। सुधारिएको चुलोले हावाको प्रवाहलाई व्यवस्थित गरी धुवाँलाई बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ, जसले गर्दा भान्साको वातावरण स्वच्छ रहन्छ र स्वास्थ्य जोखिम कम हुन्छ। यसको प्रभाव केवल स्वास्थ्यमा मात्र सीमित छैन, बरु यसले महिलाहरूको कार्यक्षमता र उनीहरूको दैनिक जीवनमा थप ऊर्जा प्रदान गरेको छ।

• जुम्ला र कालीकोटका ४ हजारभन्दा बढी घरधुरीमा सुधारिएको फलामे चुलो जडान गरिएको छ, जसले प्रत्यक्ष रूपमा हजारौं नागरिकको जीवनस्तर उकास्न मद्दत गरेको छ।
• महिला र बालबालिकामा श्वासप्रश्वास तथा आँखासम्बन्धी रोगको जोखिममा उल्लेखनीय कमी आएको छ, जसले स्वास्थ्य सेवामाथिको निर्भरता घटाएको छ।
• भान्सामा धुवाँको मात्रा घट्दा स्वास्थ्य अवस्थामा सुधार आएको छ, जसको प्रत्यक्ष लाभ दैनिक जीवनमा अनुभव गर्न सकिन्छ।
• ग्रामीण महिलाको दैनिकी सहज बन्दै गएको छ, र उनीहरूको स्वास्थ्य सुधारले जीवनस्तर उकासिँदै छ, जसले परिवारको समग्र कल्याणमा योगदान पुर्‍याएको छ।
• सन् २०२९ सम्म जुम्ला र कालीकोटका गाउँपालिकाहरूलाई ‘धूवाँमुक्त गाउँपालिका’ बनाउने महत्वाकांक्षी लक्ष्य राखिएको छ, जुन नेपालको दिगो विकासको लागि एक महत्वपूर्ण कोसेढुङ्गा सावित हुनेछ।

जलवायु संरक्षण परियोजनाले ग्रामीण जीवनमा ल्यायो उज्यालो

‘सहास नेपाल’ नामक संस्थाले स्थानीय तहसँगको समन्वयमा जलवायु संरक्षण परियोजनाअन्तर्गत यी सुधारिएका चुलो वितरण गरेको हो। यस परियोजनाको मुख्य उद्देश्य ग्रामीण क्षेत्रमा स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोगलाई बढावा दिनु र परम्परागत चुलोबाट हुने वातावरणीय प्रदूषण न्यूनीकरण गर्नु हो। जुम्लाको तिला र हिमा गाउँपालिकामा २ हजार २१ घरधुरीमा र कालीकोटको महाबै गाउँपालिकामा पनि उल्लेख्य संख्यामा चुलो वितरण गरिएको छ। यसले स्थानीय समुदायलाई स्वच्छ ऊर्जा प्रयोग गर्न प्रोत्साहित गरेको छ भने वातावरण संरक्षणमा पनि टेवा पुगेको छ। नेपाल सरकारले पनि स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोगलाई बढावा दिन विभिन्न नीति तथा कार्यक्रमहरू लागू गर्दै आएको छ, र यस्ता परियोजनाहरूले ती राष्ट्रिय लक्ष्यहरूलाई प्राप्त गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। सुधारिएको चुलोको प्रयोगले दाउराको खपत कम गर्छ, जसले वनजंगलको विनाश रोक्न मद्दत गर्छ र कार्बन उत्सर्जन घटाउँछ। यसरी, यो परियोजनाले केवल व्यक्तिगत स्वास्थ्य मात्र नभई राष्ट्रिय तथा विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणमा पनि योगदान पुर्‍याएको छ।

सामुदायिक सहभागिता र भविष्यको अपेक्षा

यस अभियानको सफलतामा स्थानीय समुदायको सहभागिता महत्वपूर्ण रहेको छ। महिलाहरूले सुधारिएको चुलोको फाइदाबारे बुझेर यसलाई सक्रिय रूपमा अपनाएका छन्। यसले उनीहरूको स्वास्थ्य मात्र नभई इन्धनको प्रयोगमा पनि किफायत ल्याएको छ। परम्परागत चुलोमा धेरै दाउरा लाग्ने गर्थ्यो, जसले वनजंगलको विनाशमा पनि योगदान पुर्‍याउँथ्यो। सुधारिएको चुलोले इन्धनको आवश्यकता कम गर्ने भएकाले यसले वन संरक्षणमा पनि सघाउ पुगेको छ। भविष्यमा यस्ता परियोजनाहरू थप विस्तार गरिएमा झनै धेरै ग्रामीण महिलाहरूले लाभ पाउने र नेपालका धेरै गाउँपालिका ‘धूवाँमुक्त’ हुने अपेक्षा गरिएको छ। नेपालको संविधानले पनि स्वच्छ वातावरणको हकलाई मौलिक हकको रूपमा सुनिश्चित गरेको छ, र यस किसिमका परियोजनाहरूले सो हकको कार्यान्वयनमा प्रत्यक्ष सहयोग पुर्‍याइरहेका छन्। यस परियोजनाले देखाएको सफलताले अन्य दुर्गम क्षेत्रहरूमा पनि यस्तै प्रविधिको विस्तारका लागि मार्ग प्रशस्त गरेको छ। यदि यसलाई राष्ट्रिय स्तरमा अपनाइयो भने, यसले नेपाललाई स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोगमा आत्मनिर्भर बनाउन र दिगो विकासको लक्ष्य हासिल गर्नमा ठूलो मद्दत गर्नेछ।

आगामी दिनमा सुधारिएको चुलो परियोजनाको सम्भावित प्रभाव

जुम्ला र कालीकोटका महिलाहरूको जीवनमा सुधारिएको चुलोले ल्याएको सकारात्मक परिवर्तनले आगामी दिनमा नेपालका अन्य ग्रामीण क्षेत्रहरूमा पनि यसको विस्तारको सम्भावनालाई उजागर गरेको छ। यदि यस परियोजनालाई थप बजेट र नीतिगत सहयोग प्राप्त भयो भने, यसले देशभरका लाखौं घरधुरीमा स्वच्छ ऊर्जाको पहुँच सुनिश्चित गर्न सक्नेछ। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव स्वास्थ्य सेवा प्रणालीमा पर्नेछ, जहाँ धुवाँजन्य रोगहरूको उपचारमा लाग्ने खर्चमा कमी आउनेछ। साथै, वनजंगलको संरक्षणमा टेवा पुग्नेछ, जसले जैविक विविधता र वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्नेछ। यस परियोजनाले महिला सशक्तिकरणमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ, किनकि उनीहरूले अब धुवाँको चिन्ता नगरी अन्य रचनात्मक र आय आर्जनका गतिविधिहरूमा बढी समय दिन सक्नेछन्। यस प्रकारका परियोजनाहरूले नेपाललाई दिगो विकासको लक्ष्य (SDGs) हासिल गर्नमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउनेछन्, विशेषगरी SDG 3 (Good Health and Well-being) र SDG 7 (Affordable and Clean Energy) को सन्दर्भमा।