गोरखाको बुढीगण्डकी नदीमा असोज २४ गते आइतबार बिहान आएको आकस्मिक बाढीको सम्भावित कारण पहिरोले सहायक नदी थुनिएर एक्कासि फुट्नु रहेको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ। बाढीमा परी गोरखाको चुमनुब्री गाउँपालिका–६, चुम्चेतस्थित उङ्गिलुङका दुई महिला र तीन पुरुष गरी पाँच जना बेपत्ता भएका छन्।
बाढीको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले ड्रोनसहित भूगर्भविद्को तीन सदस्यीय टोली परिचालन गरेको छ। जल तथा ऊर्जा आयोगको सचिवालयअन्तर्गत जलविज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्रको बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार बाढी प्रभावित क्षेत्रमा पछिल्लो २४ घण्टामा छिटपुट मात्र वर्षा भएको थियो। त्यसैले तत्कालीन वर्षाका कारण बाढी आएको सम्भावना कम रहेको महाशाखाले जनाएको छ।
भू-उपग्रह र विज्ञको विश्लेषण: सहायक नदी थुनिएको अनुमान
प्रारम्भिक सूचना र भू-उपग्रहका तस्बिरको अवलोकनका आधारमा पहिरोले बुढीगण्डकीको सहायक नदी थुनेर बनाएको अवरोध फुट्दा एक्कासि ठूलो बहाव आएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। जलवायु तथा वातावरण विज्ञ उज्ज्वल उपाध्यायले गोरखास्थित स्थानीय तहबाट प्राप्त जानकारीलाई उद्धृत गर्दै बुढीगण्डकीको मुख्य स्रोतभन्दा पनि यसमा मिसिने साना नदी वा खोलाबाट ठूलो बाढी आएको हुन सक्ने सम्भावना औँल्याएका छन्।
उपाध्यायका अनुसार बुढीगण्डकी पश्चिममा ७ हजार ८९३ मिटर अग्लो हिमालचुली र पूर्वमा ७ हजार ११८ मिटर अग्लो गणेश हिमाल–२ बीचको गहिरो खोँच हुँदै उत्तर-दक्षिण बग्छ। यस्तो भौगोलिक बनोटमा माथिल्लो क्षेत्रमा पहिरो खस्दा कुनै सहायक खोला थुनिन सक्ने र त्यसरी जम्मा भएको पानी अवरोध फुटेपछि एकैपटक तल्लो क्षेत्रमा बग्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। यद्यपि, आइतबारको बाढीको हकमा कुन स्थानमा, कस्तो प्रकृतिको पहिरो गएको थियो भन्ने यकिन हुन बाँकी छ।
बुढीगण्डकी–आरुघाट मापन केन्द्र बगायो, खतराको तह पार
बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार बुढीगण्डकी–आरुघाट बाढी मापन केन्द्रमा आइतबार बिहान ६:३० बजे जलसतह २.२८ मिटर थियो। त्यसपछि बढेर बिहान ७:५० बजे ५.०१ मिटर पुगेको थियो, जुन खतराको तह ५ मिटरभन्दा बढी हो। बिहान ८:३० बजे जलसतह ६.२२ मिटर र ८:४० बजे ८.४३ मिटर पुगेपछि बाढीले पुलसहित मापन केन्द्र बगाएको थियो।
बाढीले धार्चे गाउँपालिका–३, सल्लेरीस्थित निर्माणाधीन टाइम्स ऊर्जा प्रालिको संरचनासहित आसपासका सातदेखि आठवटा घर बगाएको छ। चुमनुब्री–३ न्याक्चेतबाट सिर्दिबास जोड्ने पुरानो झोलुङ्गे पुलसमेत बगाएको छ। गोरखा र धादिङ जोड्ने आरुघाटको पक्की पुलमा क्षति पुगेपछि सडक सम्पर्क पूर्ण रूपमा अवरुद्ध भएको छ।
चार जलविद्युत् आयोजनामा ठूलो क्षति
बुढीगण्डकी नदीमा आएको बाढीले यस क्षेत्रका चार जलविद्युत् आयोजनामा ठूलो क्षति पुर्याएको छ:
- ३४१ मेगावाटको बुढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजना: मुख्य क्याम्प क्षेत्र र केही निर्माण उपकरण बाढीले बगाएको छ।
- २४.५ मेगावाटको दोभान खोला जलविद्युत् आयोजना: क्याम्प क्षेत्रका घरहरू र बेलीब्रिज बगाएको छ।
- ३०.५९ मेगावाटको यारू खोला जलविद्युत् आयोजना: बेलीब्रिज, निर्माण सामग्री तथा उपकरण बाढीले बगाएको छ।
- १६ मेगावाटको माछा खोला जलविद्युत् आयोजना: पहुँच मार्ग र आयोजना स्थल पुग्ने पुलमा क्षति पुगेको छ।
भोटेकोशी बाढीसँग ७० किलोमिटरको भौगोलिक निकटता
जलवायु तथा वातावरण विज्ञ उज्ज्वल उपाध्यायले गत भदौ १० गते रसुवास्थित भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढी र आइतबारको बुढीगण्डकी बाढीको उद्गमस्थलबीचको आकाशीय दूरी बढीमा ७० किलोमिटर रहेको उल्लेख गरेका छन्। ४७ दिनको अन्तरालमा नजिकैका हिमाली क्षेत्रमा दुई ठूला विपद् निम्तिएको उनले बताए।
भोटेकोशी बाढीको कारण हिमचट्टानसहितको पहिरो रहेको बताइएको थियो। दुवै घटनाको भौगोलिक निकटता र छोटो समयान्तरले हिमाली क्षेत्रमा हुने पहिरो, नदी थुनिने अवस्था र आकस्मिक बाढीको जोखिमबारे थप अध्ययन आवश्यक रहेको देखाउँछ।
मधेस प्रदेशमा ५ अर्ब बढीको कृषि क्षति
यस वर्षको मनसुनमा आएका बाढीपहिरो र डुबानबाट मधेस प्रदेशमा व्यापक क्षति भएको छ। मधेस प्रदेशको कृषि विकास निर्देशनालयका अनुसार वर्षाले यस प्रदेशमा कृषि क्षेत्रमा पाँच अर्ब ३३ करोड ७५ लाख भन्दा बढीको क्षति भएको छ। अन्न भण्डारका रूपमा परिचित मधेसका धानखेत डुबेका छन्। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले मधेस प्रदेशमा बाढीका कारण एक जनाको मृत्यु भएको जनाएको छ।
जोखिम न्यूनीकरणका लागि पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक
बुढीगण्डकी क्षेत्रमा विगतका भू-उपग्रह तस्बिरमा पहिरोको निशान देखिएको भन्दै विपद्को क्षेत्रमा सक्रिय संस्था तरंग नेपालले सम्भावित जोखिमबारे सचेत गराएको छ। संस्थाका अनुसार सन् २०१०, २०१५ र २०२० का तस्बिरमा चुमनुब्रीको चुम्चेतमुनि उडिलुङ क्षेत्रमा दोहोरिएको पहिरोको निशान देखिन्छ।
तरंग नेपालले जोखिमयुक्त क्षेत्रमा नदीको जलसतह मापन गर्ने उपकरण, भिरको निगरानी, साइरन र समुदायसम्म तत्काल सूचना पुर्याउने प्रणाली स्थापना गर्न आवश्यक रहेको जनाएको छ। सडक सञ्चालन र बेलिब्रिज निर्माणको सम्भाव्यता अध्ययन गर्न सडक विभाग तथा स्थानीय पूर्वाधार विकास विभागका महानिर्देशकसहितको टोली पनि खटाइएको छ।
यसअघि: बुढीगण्डकी बाढीले खतराको तह पार गर्यो: गोरखादेखि नवलपरासीसम्म उच्च सतर्कता
