महोत्तरीको प्राचीन मिथिला क्षेत्र र पर्सामा अहिले छठ पर्वको उल्लास छाएको छ। चार दिनसम्म मनाइने यस पर्वको दोस्रो दिन आज (शनिबार) ‘खरना’ विधि मनाइँदैछ।
छठ पर्वको धार्मिक तथा परम्परागत विधि शुक्रबारका दिन व्रतालुहरूले ‘नहायखाय’ विधिबाट सुरु गरेका हुन्। आज बिहान पवित्र स्नान गरी दिनभर निराहार उपवास बसेपछि सूर्यास्तपछि चन्द्रदर्शन गरेर खरनाको विधि सम्पन्न गर्नेछन्। यस दिन व्रतालुहरू साँझ घरघरमा छठी माताको पूजा गर्नेछन्। उनीहरूले दूध र गुड प्रयोग गरी तयार पारिएको खीर (रस्याउ) का साथै पुरी ग्रहण गर्नेछन्। माटोको नयाँ चुलो र त्यस्तै भाँडामा सख्खर, दूध तथा मंसिरमा पाक्ने धानको चामल मिसाएर पकाएको खीर केराको पातमा राखेर कुल देवता र छठी देवीलाई चढाउने परम्परा रहेको छ।
पृष्ठभूमि
- छठ पर्व नेपाल र भारतका उत्तरी क्षेत्रमा हिन्दूहरूले मनाउने एक महत्त्वपूर्ण पर्व हो।
- यो पर्वमा षष्ठी भगवती (छठी मैया) को पूजा अर्चना गरी पुत्र, पति र परिवारको कल्याणको कामना गरिन्छ।
- छठ पर्व वर्षमा दुई पटक मनाइन्छ: चैत्र शुक्ल षष्ठीमा 'चैती छठ' र कार्तिक शुक्ल षष्ठीमा 'कार्तिकी छठ'।
पकाएको रस्याउ रोटी परिवारका सदस्य तथा इष्टमित्रलाई प्रसादका रूपमा खुवाउने चलन छ। कतिपय व्रतालुले छरछिमेकीलाई रस्याउ रोटी खान अग्रिम निम्तो दिने गर्छन्। प्रसाद तयार गर्दा अत्यन्तै चोखोनितो र शुद्धतामा विशेष ध्यान दिइन्छ। आजैका दिन व्रतालुका घरघरमा छठ पर्वमा अर्पण गरिने विशेष किसिमको प्रसाद ठेकुवा पनि तयार गरिनेछ।
इतिहासकार विजयकिशोर पाण्डेका अनुसार छठ मात्र यस्तो पर्व हो, जसमा व्रतालुलाई पुरोहित आवश्यक पर्दैनन्। व्रतालु आफैंले पूजा गर्छन्। माटोको हात्तीलाई पूजा गर्ने यस व्रतबाट मनोकांक्षा पूरा हुने धार्मिक विश्वास रहेको उनले बताए।
वीरगन्ज र काठमाडौंमा छठ घाटको तयारी
पछिल्ला वर्षहरूमा मधेसी हिन्दूका साथै पर्वते हिन्दू र इस्लाम धर्मावलम्बीले पनि छठ मनाउन थालेका छन्, जसले यसलाई साझा पर्व बनाएको छ। वीरगन्जका घडिअर्वा, रानीघाट, नगवा, मुरली लगायतका छठ घाटहरू बेहुलीझैं सिँगारिएका छन्। वीरगन्जको घडिअर्वा पोखरी परिसरमा हुने छठ पूजाले प्रत्येक वर्ष राष्ट्रियस्तरमा चर्चा बटुल्ने गरेको छ। जिल्लाका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा पनि छठ घाटहरूको व्यवस्था गरिएको छ। काठमाडौं उपत्यकामा पनि करिब डेढ दर्जन स्थानमा छठ पर्व मनाउने तयारी गरिएको छ। गुह्येश्वरी गौरीघाट छठ पूजा समिति गुह्येश्वरीका अनुसार गौरीघाटदेखि गुह्येश्वरीसम्मको वाग्मती नदीकिनारमा यस वर्ष ६०० वटा छठ घाट निर्माण गरिएको छ।
खरनाको प्रसाद ग्रहण गरेपछि व्रतालुले करिब ३६ घण्टाको निर्जला व्रत सुरु गर्नेछन्। आइतबार साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिनेछन्, जसलाई मिथिलामा ‘सझुका अरख’ वा ‘सझियाघाट’ भनिन्छ। सोमबार बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि प्रसाद ग्रहण गरी व्रत समापन गरिनेछ, जसलाई ‘भोरका अरख’ वा ‘पारण’ भनिन्छ।
अब के हुन्छ
आइतबार (नोभेम्बर १५, २०२६) साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइनेछ।
