काठमाडौं, वैशाख ११: हाल नेपाल आंशिक रूपमा पश्चिमी वायु र स्थानीय वायुको प्रभावमा रहेको छ। यसको असरले देशका अधिकांश भूभागमा तापक्रम बढ्ने क्रममा छ। मौसम पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार, आगामी केही दिनमा विशेषगरी लुम्बिनी र सुदूरपश्चिम प्रदेशका तराईका जिल्लाहरूमा अत्यधिक गर्मीको लहर (हिट वेभ) सुरु हुने सम्भावना छ। यो अवस्थाले नेपालको तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने लाखौं नागरिकको दैनिक जनजीवनलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित पार्नेछ, जसले गर्दा उनीहरूले असामान्य तापक्रमको सामना गर्नुपर्नेछ। यस वर्षको गर्मीयामको सुरुवातसँगै यो सम्भावित तापक्रम वृद्धिको चेतावनीले नागरिकहरूलाई थप चिन्तित बनाएको छ।
तराईमा तापक्रम वृद्धिको सम्भावना र कारण
मौसमविद्हरूले हालको वायुमण्डलीय अवस्था र बढ्दो तापक्रमलाई मध्यनजर गर्दै तराई क्षेत्रमा विशेष सावधानी अपनाउन आग्रह गरेका छन्। देशको मध्य र पश्चिम क्षेत्रमा पश्चिमी वायुको प्रभाव रहे पनि तराई क्षेत्रमा भने स्थानीय वायुको प्रभाव बढी हुने गरेको छ। यसले गर्दा दिन प्रतिदिन तापक्रम बढ्दै गएको छ। विशेषगरी दिउँसोको समयमा घामको तीव्रता बढी हुने र हावामा आर्द्रताको मात्रा कम हुने भएकाले गर्मी असह्य हुने अनुमान गरिएको छ। नेपालको तराई क्षेत्र, जसलाई ‘मधेश’ पनि भनिन्छ, प्रायः गर्मीयाममा उच्च तापक्रमको सामना गर्ने गर्दछ, तर यस वर्षको पूर्वानुमानले यसलाई अझ विकराल बनाउने संकेत दिएको छ। यस क्षेत्रमा बढ्दो शहरीकरण र वन विनाशले पनि तापक्रम वृद्धिलाई टेवा पुर्याएको कतिपय विज्ञहरूको भनाइ छ।
महाशाखाका अनुसार, आगामी तीन दिनसम्म देशका पहाडी भूभागमा आंशिक बदली रहनेछ भने बाँकी भूभागमा मौसम सामान्यतया सफा रहनेछ। यद्यपि, तराईका अधिकांश स्थानमा तापक्रम ३५ देखि ४० डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्ने सम्भावना छ। यसले गर्दा जनजीवन प्रभावित हुने देखिएको छ। यो तापक्रम वृद्धिले विशेषगरी कृषिमा निर्भर समुदाय र दैनिक ज्याला मजदुरी गर्नेहरूलाई प्रत्यक्ष असर पार्नेछ, जसलाई कामको लागि घर बाहिर निस्कनु अनिवार्य हुन्छ। नेपालको संविधानले पनि नागरिकको स्वास्थ्य र सुरक्षाको अधिकार सुनिश्चित गरेको छ, र यस्तो अवस्थामा सरकारले विशेष ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।
लुम्बिनी र सुदूरपश्चिम प्रदेशका जिल्लाहरूमा उच्च तापक्रमको जोखिम
विशेषगरी लुम्बिनी प्रदेशका कपिलवस्तु, रुपन्देही, नवलपरासी (पश्चिम) लगायतका जिल्लाहरू र सुदूरपश्चिम प्रदेशका कैलाली, कञ्चनपुर, डोटी, डडेलधुरा लगायतका तराई तथा भित्री मधेशका जिल्लाहरूमा अत्यधिक गर्मीको प्रभाव बढी पर्ने देखिएको छ। यी क्षेत्रहरूमा तापक्रम ४० डिग्री सेल्सियस नाघ्नसक्ने अनुमान गरिएको छ। उच्च तापक्रमले गर्दा स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्ने तथा दैनिक जनजीवन कष्टकर बन्न सक्ने अवस्था छ। नेपालको इतिहासमा यस्ता गर्मीका लहरहरूले विभिन्न समयमा जनस्वास्थ्यमा चुनौती खडा गरेका छन्, र यसपटकको पूर्वानुमानले विगतका अनुभवहरूलाई सम्झाइरहेको छ। सुदूरपश्चिम प्रदेश, जुन भौगोलिक रूपमा विकट छ र जहाँ स्वास्थ्य सेवाको पहुँच कम छ, त्यहाँ यो तापक्रम वृद्धिले थप जटिलता थप्नेछ।
- तापक्रम ३५ देखि ४० डिग्री सेल्सियससम्म पुग्ने अनुमान।
- लुम्बिनी र सुदूरपश्चिम प्रदेशका तराईका जिल्लाहरू विशेष जोखिममा।
- दिउँसोको समयमा अत्यधिक गर्मीले जनजीवन प्रभावित हुने।
- स्वास्थ्यमा विभिन्न समस्या आउन सक्ने चिकित्सकहरूको चेतावनी।
- पानीको स्रोत सुक्ने र बालीनालीमा असर पर्ने सम्भावना।
- गर्मीले गर्दा सडक निर्माण, यातायात जस्ता दैनिक मजदुरीमा प्रत्यक्ष असर पर्ने।
- गर्मीले गर्दा विद्युतको माग बढ्ने र लोडसेडिङको सम्भावना पनि बढ्ने।
गर्मीबाट बच्न स्वास्थ्य सम्बन्धी सतर्कता अपनाउनु जरुरी
चिकित्सकहरूले अत्यधिक गर्मीबाट बच्नका लागि विशेष सावधानी अपनाउन सुझाव दिएका छन्। दिउँसोको समयमा घरबाहिर ननिस्कने, निस्कनै परेमा छाता प्रयोग गर्ने, टाउको र शरीरलाई ढाक्ने लुगा लगाउने, प्रशस्त मात्रामा पानी र झोल पदार्थ सेवन गर्ने जस्ता उपायहरू अपनाउनु पर्नेछ। गर्मीका कारण टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, बान्ता हुने, शरीरमा पानीको मात्रा घट्ने (डिहाइड्रेसन) जस्ता समस्याहरू देखा पर्न सक्छन्। यस्ता लक्षण देखिएमा तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुपर्नेछ। बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र दीर्घरोगीहरूलाई गर्मीको प्रभाव बढी हुने भएकाले उनीहरूको विशेष हेरचाह गर्नुपर्नेछ। नेपालमा स्वास्थ्य सेवामा पहुँच अझै पनि सबै नागरिकसम्म पुगेको छैन, विशेषगरी ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा। यस्तो अवस्थामा गर्मीका कारण हुने स्वास्थ्य समस्याहरूले थप चुनौती थप्नेछ।
कृषि र पानीको स्रोतमा पर्ने सम्भावित असर
अत्यधिक गर्मीले तराई क्षेत्रको कृषिमा पनि नकारात्मक असर पार्ने सम्भावना छ। विशेषगरी मकै, गहुँ जस्ता हिउँदेबालीहरूको पाक्ने समयमा बढी गर्मी भएमा उत्पादन घट्न सक्छ। त्यस्तै, गर्मीका कारण पानीका स्रोतहरू सुक्ने र खानेपानीको अभाव हुने समस्या पनि निम्तिन सक्छ। सिँचाइको लागि पानीको उपलब्धता कम हुँदा किसानहरूलाई खेती गर्न थप समस्या हुनेछ। नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषि क्षेत्रको योगदान महत्वपूर्ण छ, र यस्तो प्राकृतिक प्रकोपले गर्दा कृषकहरूको आम्दानीमा प्रत्यक्ष असर पर्नेछ। यसले गर्दा देशको खाद्य सुरक्षामा समेत चुनौती थपिन सक्छ। तराई क्षेत्रमा भूजलको प्रयोग अत्यधिक हुने गर्दछ, र तापक्रम वृद्धिसँगै भूजलस्तर घट्ने सम्भावना पनि छ, जसले खानेपानीको समस्यालाई अझ विकराल बनाउनेछ।
मौसमविद्हरूको सुझाव र आगामी दिनको आकलन
मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले नागरिकहरूलाई तापक्रमको दैनिक अपडेट लिन र आवश्यक सावधानी अपनाउन आग्रह गरेको छ। गर्मीको लहर सुरु भएपछि यसको प्रभाव कम्तीमा एक हप्तासम्म रहन सक्ने अनुमान गरिएको छ। यस अवधिमा बाहिर गरिने कामहरू सकेसम्म बिहान वा बेलुकाको समयमा गर्न, घरभित्रै बस्न र शरीरलाई चिसो राख्ने उपायहरू अवलम्बन गर्न सुझाव दिइएको छ। नेपालमा मौसमसम्बन्धी सूचनाको पहुँच अझै पनि सीमित छ, विशेषगरी दूरदराजका क्षेत्रहरूमा। यसलाई सुधार गर्नका लागि स्थानीय सरकार र सञ्चार माध्यमहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुनेछ। यस प्रकारको मौसमसम्बन्धी चेतावनीले नागरिकहरूलाई तयार रहन र सम्भावित जोखिमहरूलाई कम गर्न मद्दत गर्नेछ।
आगामी दिनमा नेपालको अवस्था
आगामी साताहरूमा नेपाल, विशेषगरी तराई क्षेत्र, अत्यधिक गर्मीको चपेटामा पर्ने देखिन्छ। यसले गर्दा जनजीवन कष्टकर बन्ने, स्वास्थ्य समस्याहरू बढ्ने, र कृषि तथा पानीको स्रोतमा नकारात्मक असर पर्ने सम्भावना छ। सरकारले यस अवस्थाको सामना गर्नका लागि तत्कालै आवश्यक तयारी गर्नुपर्नेछ। यसमा स्वास्थ्य संस्थाहरूलाई तयारी अवस्थामा राख्ने, पिउने पानीको आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने, र कृषकहरूलाई राहतका कार्यक्रमहरू ल्याउने जस्ता कार्यहरू समावेश हुनेछन्। साथै, नागरिकहरूलाई सचेत गराउन र उनीहरूलाई आवश्यक जानकारी प्रदान गर्न सञ्चार माध्यमहरूको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुनेछ। नेपालले जलवायु परिवर्तनको प्रभावलाई सामना गर्नका लागि दीर्घकालीन योजनाहरू पनि बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ, जसले भविष्यमा यस्ता चरम मौसमी घटनाहरूको सामना गर्न मद्दत गर्नेछ। यस गर्मीको लहरले नेपालको कमजोर पूर्वाधार र सीमित स्रोतहरूको बारेमा पनि थप प्रकाश पार्नेछ, र यसले नीति निर्माताहरूलाई भविष्यका लागि थप सचेत बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।
