महोत्तरीको बर्दिबास नगरपालिका-९, पशुपतिनगरका किसान महेन्द्र महतोले भने, “वर्षाले बन्दागोभी, भान्टा, खुर्सानी र घिरौँला जस्ता तरकारी बालीमा क्षति पुर्यायो, तर हात्तीकाउलीले हामीलाई चाडपर्वमा खर्च धान्न मद्दत गर्यो।” यस वर्षको निरन्तर वर्षाले अन्य बालीनाली सखाप पार्दा पनि, हात्तीकाउली महोत्तरीका किसानका लागि आम्दानीको भरपर्दो स्रोत बनेको छ।
महेन्द्र महतोले यस वर्ष अविरल वर्षाले धेरै तरकारीका बोटहरू कुहिएर नष्ट भएको बताए। हात्तीकाउली माटोमुनि फल्छ, कम सिँचाइ, लगानी तथा श्रममा पनि राम्रो उत्पादन दिन्छ। यसैले किसानहरू यसको खेतीतर्फ आकर्षित भएका छन्। लामो समयसम्म पानी परिरहँदा पनि यसले अन्य तरकारी बालीभन्दा बढी सहनशीलता देखाएको छ।
गौशाला नगरपालिका, लक्ष्मिनियाका किसान अरुण कुशवाहाले हात्तीकाउली खेतीबाट वार्षिक करिब ५ लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्ने गरेको बताए। उनका लागि हात्तीकाउली केवल नगदको स्रोत मात्र नभई घरखर्च चलाउने मुख्य आधार बनेको छ। “हामी हात्तीकाउली बेचेर चामल, पीठो र मसला जस्ता घरका अत्यावश्यक सामग्रीहरू किन्छौँ,” कुशवाहाले भने।
भङ्गाहा-४ का किसान रामजी यादवका अनुसार, प्रति कट्ठा ५ हजार देखि ७ हजार रुपैयाँ लगानीमा करिब २५ हजार देखि ३० हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्न सकिन्छ। उन्नत जातको एउटा बिरुवाले ८ देखि १० किलोग्रामसम्म हात्तीकाउली उत्पादन गर्छ, जुन बजारमा प्रति किलोग्राम ४० देखि ८० रुपैयाँमा बिक्री हुन्छ।
हात्तीकाउलीले वर्षाको क्षति थेग्यो
शिरिष न्यूजले रिपोर्ट गरेअनुसार, महोत्तरीमा यस वर्ष निरन्तर वर्षाले धान र उखु बालीमा समेत ठूलो क्षति पुर्यायो। यस्तो अवस्थामा हात्तीकाउलीले किसानहरूलाई आर्थिक रूपमा ठूलो टेवा दिएको छ। यसको मुख्य कारण यसको जमिनमुनि फल्ने प्रकृति हो, जसले यसलाई लामो समयको वर्षाबाट जोगाउँछ।
हात्तीकाउली खेती बर्दिबास, भङ्गाहा, गौशाला र औरही नगरपालिकाका उत्तरी क्षेत्रमा तथा दक्षिणपूर्वी मटिहानी क्षेत्रमा व्यावसायिक रूपमा गरिन्छ। यो बाली चैत-वैशाखमा रोपेर असोज-कात्तिकतिर भित्र्याइन्छ। कम कीटनाशक, हल्का सिँचाइ र छोटो अवधिमै उत्पादन हुने विशेषताले पनि किसानहरूलाई यसप्रति आकर्षित गरेको छ।
जिल्ला कृषि अभिलेखअनुसार महोत्तरीमा करिब २०० बिघा जमिनमा हात्तीकाउली खेती गरिन्छ। गौशाला र भङ्गाहामा त धेरै किसानले यसलाई आफ्नो मुख्य नगदे बाली बनाएका छन्। भङ्गाहा-४ का अर्का किसान सत्यनारायण यादवले महोत्तरीमा उत्पादित हात्तीकाउली जलेश्वर, जनकपुरधाम र मलङ्गवाका स्थानीय बजारमा आपूर्ति हुने गरेको बताए। यसका साथै देशका कैलाली र कञ्चनपुर जस्ता विभिन्न जिल्लाहरूमा पनि हात्तीकाउली र यसको बीउ आपूर्ति हुन्छ।
हात्तीकाउली मधेशको मिथिला क्षेत्रको खाना र संस्कृतिसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ। छठ, चौथी चन्द र जितिया जस्ता चाडपर्वहरूमा तथा विभिन्न भोजहरूमा हात्तीकाउलीको तरकारी र चटनी परम्परागत रूपमा बनाइन्छ। कृषि प्राविधिकहरूका अनुसार, हात्तीकाउलीमा कार्बोहाइड्रेट, खनिज र विभिन्न भिटामिनहरू पाइन्छ। मधेश प्रदेश सरकारले कृषि क्षेत्रको आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरणका लागि “रैथाने बाली प्रवर्द्धन” जस्ता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ, जसले हात्तीकाउली जस्ता रैथाने बालीलाई प्रोत्साहन दिने लक्ष्य राखेको छ।
हात्तीकाउलीलाई वर्षभरि भण्डारण गरी अनुकूल बजार मूल्यमा बेच्नका लागि किसानहरूले प्रत्येक स्थानीय तहमा चिस्यान केन्द्र (कोल्ड स्टोरेज) स्थापना गर्न माग गरेका छन्। किसानहरू विश्वास गर्छन् कि यस्ता सुविधाहरू उपलब्ध भएमा उनीहरूको आम्दानी दोब्बर हुन सक्छ।
