दसैं, तिहार र छठजस्ता चाडपर्व मनाउन विभिन्न सहर तथा विदेशबाट तराई र भित्री मधेसका जिल्लाहरूमा घर फर्किनेहरूलाई जापानिज इन्सेफलाइटिसको संक्रमणबाट बच्न परिवार कल्याण महाशाखाको खोप शाखाले विशेष सावधानी अपनाउन आग्रह गरेको छ। यस वर्ष देशभर १३३ जनामा संक्रमण पुष्टि भई ३० जनाको मृत्यु भइसकेको छ।
खोप शाखाका प्रमुख डा. अभियान गौतमका अनुसार जापानिज इन्सेफलाइटिसको प्रकोप देखिएका जिल्लाहरूमा घरमै बस्ने बालबालिका र महिलाले खोप लगाएका छन्। तर, जागिर वा कामका सिलसिलामा घरबाहिर र विदेशमा रहेका पुरुषहरू खोप लगाउनबाट छुटेकाले उनीहरूमा संक्रमणको जोखिम कायमै छ।
चाडपर्वमा बढ्दो जोखिम र खोपको प्रभावकारिता
डा. गौतमले छठ पर्वपछि पनि थप एक महिनासम्म जापानिज इन्सेफलाइटिस सर्ने जोखिम हुने भएकाले चाडपर्वमा घर फर्किनेहरू सचेत हुनुपर्ने बताए। खोप अभियान सञ्चालन गरिएका झापाका सबै स्थानीय तह र कैलालीका लम्कीचुहा, घोडाघोडी, धनगढी नगरपालिकामा खोप लगाउन छुटेका व्यक्तिहरूले नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गरी निःशुल्क खोप लगाउन सक्छन्। उनले घर पुग्नेबित्तिकै खोप लगाउनु उचित हुने सुझाव दिए।
गत वर्ष नवलपुरमा खोप अभियान सञ्चालन गरिएपछि यस वर्ष त्यहाँ संक्रमण नदेखिएको डा. गौतमले स्पष्ट पारे। खोप नै संक्रमणबाट बच्ने प्रमुख उपाय हो। नेपालले सन् २००६ मा जापानिज इन्सेफलाइटिस खोप कार्यक्रम सुरु गरेको थियो। सन् २०१५ मा जापानिज इन्सेफलाइटिस खोपलाई राष्ट्रव्यापी नियमित खोप तालिकामा समावेश गरियो।
मधेस प्रदेशसहित तराईका जिल्लामा उच्च सतर्कता
खोप अभियान सञ्चालन नभएका तराई तथा भित्री मधेसका जिल्लाहरूमा पनि जापानिज इन्सेफलाइटिसको जोखिम कायमै छ। डा. गौतमले मधेस प्रदेशका सबै जिल्लाका साथै चितवन, मोरङ, सुनसरी, बाँके, बर्दिया, कञ्चनपुर, रूपन्देही, दाङ, उदयपुर, सुर्खेत, तनहुँ र नवलपुरलगायत जिल्लामा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्ने बताएका छन्।
सन् २०२५ मा मधेस प्रदेशमा १७ जना संक्रमित भएका थिए भने ३ जनाको मृत्यु भएको थियो। सन् २०२६ को अगस्टमा मात्रै मधेस प्रदेशमा २ जनाको मृत्यु भएको तथ्यांक छ। यसले मधेस प्रदेशमा यस रोगको जोखिम अझै उच्च रहेको देखाउँछ।
संक्रमणको वर्तमान अवस्था र विगतका तथ्यांक
यस वर्ष जापानिज इन्सेफलाइटिसका कारण हालसम्म देशभर १३३ जनामा संक्रमण पुष्टि भएको छ भने ३० जनाको मृत्यु भइसकेको छ। स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका अनुसार, सन् २०२६ अक्टोबर ३ सम्ममा देशभर १३१ जनामा जापानिज इन्सेफलाइटिस पुष्टि भएको छ भने २८ जनाको मृत्यु भएको छ। यस वर्ष ३७ जिल्लाका ९० स्थानीय तहमा यो रोगका बिरामी फेला परेका छन्।
सन् २०२६ मा देखिएका १,३७२ तीव्र इन्सेफलाइटिस सिन्ड्रोमका घटनामध्ये १३१ वटा जापानिज इन्सेफलाइटिसका पुष्टि भएका हुन्। संक्रमितमध्ये करिब ८७ प्रतिशतले खोप लगाएका थिएनन्। नेपालमा जापानिज इन्सेफलाइटिसको मृत्युदर करिब २३ प्रतिशत रहेको छ।
सन् २०२६ को अगस्टमा मात्रै एक महिनाभन्दा कम अवधिमा ९ जनाको मृत्यु भएको थियो भने ३७ जना संक्रमित भएका थिए। सेप्टेम्बर २०२६ मा सबै सातै प्रदेशमा १२१ जनामा संक्रमण र २६ जनाको मृत्यु भएको थियो।
गत वर्ष सन् २०२५ मा ४१ जनाको मृत्यु भएको थियो भने १४१ जना संक्रमित भएका थिए। यो रोग ४५ जिल्लाका ११७ भन्दा बढी स्थानीय तहमा फैलिएको थियो। सन् २००५ मा तराईका जिल्लाहरूमा फैलिएको जापानिज इन्सेफलाइटिसको प्रकोपले करिब २,००० बालबालिकाको ज्यान लिएको थियो।
सन् २०२४ मा ८० जनामा संक्रमण देखिएकोमा २३ जनाको मृत्यु भएको थियो, जसमा काठमाडौं उपत्यकामा एक जनाको मृत्यु भएको थियो। सन् २०२३ मा १०५ जनामा संक्रमण पुष्टि भएको थियो भने ७ जनाको मृत्यु भएको थियो। सन् २०२२ मा ७९ जनामा संक्रमण देखिएको थियो। सन् १९९८ देखि २००३ सम्म ८,८७४ जनामा संक्रमण देखिएकोमा १,२६४ जनाको मृत्यु भएको थियो, जसको मृत्युदर १४.२% थियो।
रोगबाट बच्ने उपायहरू
डा. गौतमले जापानिज इन्सेफलाइटिसबाट बच्न खोप लगाउनु सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भएको बताए। खोप लगाउन छुटेका व्यक्तिले स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुपर्छ।
खोप अभियान नभएका क्षेत्रमा लामखुट्टेको टोकाइबाट जोगिनु आवश्यक छ। यसका लागि झुल लगाएर सुत्ने, शरीर ढाक्ने लुगा लगाउने तथा हाँस र बंगुरपालन घरदेखि टाढा राख्नुपर्ने उनको सुझाव छ।
स्वास्थ्य अधिकारीहरूले जापानिज इन्सेफलाइटिसको उच्च जोखिमको मौसम नजिकिँदै गर्दा यसका घटनाहरू बढ्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्। स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले सन् २०२६ मा ठूलो मात्रामा जापानिज इन्सेफलाइटिस खोप अभियानका लागि बजेट माग गर्ने योजना बनाएको छ। सरकारले ११ उच्च जोखिम भएका जिल्लाहरूमा खोप कार्यक्रमका लागि ४६० मिलियन रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ, जुन खोप खरिदको समयतालिकाका कारण अर्को वर्ष अप्रिलपछि सुरु हुने अपेक्षा गरिएको छ।
