गोरखाको बूढीगण्डकी नदीमा असोज २५ गते आएको भीषण बाढी उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी वा बरफको ठूलो पिण्ड भत्किएर खसेपछि उत्पन्न भएको प्रारम्भिक अध्ययनले देखाएको छ। अनुसन्धानकर्ता डा. सन्तोष नेपालको अध्ययनले चामार हिमालको दक्षिणी भागमा करिब ५,००० मिटर उचाइबाट २,००० मिटर उचाइसम्म बरफको पिण्ड स्यार नदीमा खसेको आकलन गरेको छ।
यो निष्कर्ष यसअघि अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) ले गरेको अस्थायी बाँध फुटेको आकलनभन्दा फरक छ। बाढीले गोरखाको चुमनुब्री, धार्चे र आरुघाट गाउँपालिकाका विभिन्न स्थानमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ भने पाँच जना सम्पर्कविहीन भएका छन्।
चामार हिमालबाट बरफको पिण्ड खसेको
अनुसन्धानकर्ता डा. सन्तोष नेपालका अनुसार, बूढीगण्डकी बाढीको उत्पत्तिस्थल मानिएको चामार हिमालको दक्षिणी भागमा रहेको हिमनदी वा बरफको ठूलो पिण्ड भत्किएर स्यार नदीमा खसेको देखिन्छ। चामार हिमालको दक्षिणी भागमा करिब ५,००० मिटर उचाइबाट २,००० मिटर उचाइसम्म बरफको ठूलो पिण्ड खसेको आकलन छ। उक्त पिण्ड करिब पाँचदेखि छ किलोमिटर दूरीसम्म तल झरेको देखिन्छ।
प्रभावित हिमनदीको भाग करिब १.२ किलोमिटर लामो र ६०० मिटर चौडा रहेको प्रारम्भिक अनुमान छ। कति परिमाणमा बरफ खसेको हो र त्यससँगै कति चट्टान तथा गेग्र्यान बगेको हो भन्ने अझै स्पष्ट भैसकेको छैन। यसको यकिन गर्न थप स्पष्ट उपग्रह तस्बिर र विस्तृत अध्ययन आवश्यक रहेको डा. नेपालले बताएका छन्।
वर्षा र हिमपातको सम्भावित भूमिका
बूढीगण्डकी बाढीको सम्भावित उत्पत्तिस्थलमा परेको वर्षाले पनि यो घटनामा भूमिका खेलेको हुन सक्ने देखिएको छ। युरोपियन सेन्टरको ‘इरा-५ ल्यान्ड’ मा उपलब्ध वर्षासम्बन्धी तथ्याङ्कको प्रारम्भिक विश्लेषण गर्दा सेप्टेम्बरको अन्तिम साता बंगालको खाडीबाट विकसित न्यून चापीय प्रणालीका कारण नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा भारी वर्षा भएको थियो।
डा. नेपालका अनुसार, सेप्टेम्बर २४ देखि २७ सम्मको चार दिनमा चामार हिमाल क्षेत्रमा करिब २०६ मिलिमिटर वर्षा भएको तथ्यांकले देखाउँछ। यति उच्च उचाइमा परेको वर्षाको ठूलो हिस्सा हिमपातका रूपमा भएको हुन सक्ने अनुमान छ। तर, उक्त हिमपातले हिमनदी वा बरफको पिण्ड भत्किन र त्यसपछि बाढी आउन कस्तो भूमिका खेल्यो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न थप अध्ययन आवश्यक छ।
भोटेकोशी बाढीसँग समानता र भिन्नता
बूढीगण्डकी र भोटेकोशी बाढीबिच केही महत्त्वपूर्ण समानता देखिएका छन्। दुवै घटना उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमनदीसँग सम्बन्धित बरफ र चट्टान खस्ने प्रक्रियासँग जोडिएका छन्। भोटेकोशीमा बाढी आउनुअघि सन् २०२५ को मनसुनपछिको अवधिमा लाङटाङ हिमाली क्षेत्रमा भारी हिमपात भएको थियो। बूढीगण्डकी बाढीअघि पनि उच्च हिमाली क्षेत्रमा भारी वर्षा र सम्भावित हिमपात भएको तथ्यांकले देखाउँछ।
यसले अत्यधिक वर्षा, हिमपात, बरफ तथा चट्टान खस्ने घटना र त्यसपछि उत्पन्न हुने बाढीबिच सम्भावित सम्बन्धबारे थप अध्ययन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ। तर, यी घटनाबिचको सम्बन्धलाई अहिल्यै निश्चित कारणका रूपमा व्याख्या गर्न नमिल्ने अनुसन्धानकर्ता डा. नेपालको तर्क छ।
पछिल्ला दुई घटनाबिच देखिएको अर्को उल्लेखनीय भिन्नता बाढीले बगाएर ल्याएको गेग्र्यानको प्रकृति हो। प्रारम्भिक अवलोकनअनुसार, बूढीगण्डकी बाढीले ल्याएको बाढीमा कालो माटोको मसिनो कण अर्थात् क्लेको मात्रा बढी देखिएको छ। उता, भोटेकोशी बाढीमा ढुङ्गा, माटो, हिउँसहितको गेग्र्यान मुख्य थियो। यसले भोटेकोशी र बूढीगण्डकी बाढीमा बगेर आएका पदार्थको संरचना तथा बाढीको प्रवाहको प्रकृति फरक रहेको संकेत गर्छ।
तल्लो तटीय क्षेत्रमा मानवीय र भौतिक क्षति
बूढीगण्डकी बाढीले गोरखाको चुमनुब्री, धार्चे र आरुघाट गाउँपालिकाका विभिन्न स्थानमा क्षति पुर्याएको छ। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अनुसार बाढीका कारण ४५ घर पूर्ण रुपमा क्षति भएका छन् भने पाँच जना सम्पर्कविहीन छन्। बाढीले दुईवटा मोटरेबल र चारवटा झोलुङ्गे पुल बगाएको छ भने निर्माणाधीन चारवटा जलविद्युत् आयोजनामा पनि क्षति पुगेको छ।
बाढीका कारण त्रिशूली नदीको पानीको बहाव तीन मिटरसम्म बढ्न सक्ने आकलन गरिएको छ। बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले बेनीघाटसम्मको क्षेत्रमा अति उच्च जोखिम रहेको भन्दै तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई सतर्क रहन आग्रह गरेको छ। यसको प्रत्यक्ष असर चितवन र नवलपरासीका तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई पर्नेछ, जहाँ सतर्कता अपनाउन आग्रह गरिएको छ। धादिङको त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिका–१ विशालनगरका करिब १०० घरधुरीमा लेदो पसेको प्राधिकरणले जनाएको छ।
एकीकृत अनुगमन र पूर्वसूचना प्रणालीको आवश्यकता
हिमाली क्षेत्रमा हुने परिवर्तनको प्रभाव उच्च भेगमा मात्र सीमित रहँदैन। बरफ, चट्टान र गेग्र्यान खस्ने, नदी थुनिने वा अचानक खुल्ने तथा अत्यधिक वर्षाले नदीमा पानीको बहाव तीव्र बनाउने जस्ता प्रक्रियाले तल्लो तटीय बस्ती, सडक, पुल र अन्य पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छन्।
वैज्ञानिकका अनुसार हिमनदी, हिमआवरण, चट्टान खस्ने सम्भावना, वर्षा र नदीको बहावको एकीकृत अनुगमन गर्न सके यस्ता घटनाको जोखिम बुझ्न र सम्भावित विपद्का लागि तयारी गर्न सहयोग पुग्न सक्छ। त्यसका लागि उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिर, वर्षासम्बन्धी तथ्याङ्क, स्थलगत अध्ययन र नदीको बहाव मापनलाई एकीकृत गर्दै वैज्ञानिक निष्कर्षलाई जोखिममा रहेका समुदायसम्म समयमै पुर्याउनुपर्ने देखिन्छ। डा. नेपालले ‘विपद्को जोखिम न्यूनीकरणका लागि बाढीभन्दा छिटो प्रवाह हुने पूर्वसूचना प्रणाली सुनिश्चित गर्न अत्यावश्यक भैसकेको छ,’ भनेका छन्।
यसअघि: बूढीगण्डकी बाढी: इसिमोडको प्रारम्भिक आकलनमा अस्थायी बाँध फुटेको पुष्टि, ४ जलविद्युत् आयोजनामा क्षति
