महोत्तरीसहित मधेश प्रदेशका २१.३ प्रतिशत बालबालिका बहुआयामिक वञ्चिततामा छन्, जसले उनीहरूको भविष्यमा गम्भीर असर पार्ने राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको प्रतिवेदनले देखाएको छ। शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पोषण र आधारभूत सुविधाहरूमा पहुँचको विश्लेषणले प्रदेशका बालबालिकाको जीवनस्तर तुलनात्मक रूपमा कमजोर रहेको पुष्टि गरेको छ।
प्रतिवेदनअनुसार, मधेश प्रदेशमा पाँच वर्षमुनिका २६.२ प्रतिशत बालबालिका पुड्कोपनको शिकार छन्। त्यसैगरी, ६ देखि २३ महिनाका ६०.७ प्रतिशत शिशु तथा बालबालिकाले पर्याप्त र विविध आहार पाउँदैनन्। यी तथ्याङ्कले मधेशमा बालबालिकाको पोषणको अवस्था चिन्ताजनक रहेको देखाउँछ।
मधेशमा बालबालिकाको जीवनस्तर
राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयका तथ्याङ्क अधिकृत धुन्दिराज लामिछानेले बालबालिकामा बहुआयामिक वञ्चितता घटाउन शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र खानेपानीमा पहुँच विस्तारका साथै डिजिटल साक्षरतालाई प्राथमिकता दिनुपर्नेमा जोड दिए। प्रतिवेदनले गरिब परिवारका बालबालिका र कम शिक्षित आमाहरूका बालबालिकामा यस्तो वञ्चितताको जोखिम बढी रहेको औँल्याएको छ।
मधेश प्रदेशको प्रादेशिक नीति तथा योजना आयोगका सदस्य नवल यादवले सम्भावनाले भरिपूर्ण प्रदेशमा बालबालिकाको अवस्था चिन्ताजनक रहनु गम्भीर विषय भएको बताए। उनले बालबालिकाको समग्र विकासका लागि शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पोषण र आधारभूत सेवाहरूसँग सम्बन्धित कार्यक्रमहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्नेमा जोड दिए। यादवका अनुसार, बालबालिकाका आवश्यकता र समस्याहरूलाई केन्द्रमा राखेर नीति तथा कार्यक्रमहरू कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।
शिक्षा र स्वास्थ्यमा मधेशको चुनौती
राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको नेपाल बहुआयामिक सर्वेक्षण २०८१/८२ को प्रादेशिक नतिजाअनुसार मधेश प्रदेशमा नवजात शिशु मृत्युदर प्रति १,००० जीवित जन्ममा २० र पाँच वर्षमुनिका बालबालिकाको मृत्युदर प्रति १,००० जीवित जन्ममा ३३ रहेको छ। यसबाहेक, मधेश प्रदेशमा २३.२ प्रतिशत बालबालिका उमेरअनुसार कम तौलका छन् र ३१.१ प्रतिशत पुड्का छन्।
शिक्षाको क्षेत्रमा पनि मधेश प्रदेश पछाडि परेको देखिन्छ। कक्षा १-५ मा ९.२%, कक्षा ६-८ मा ८.२% र कक्षा ९-१२ मा २२.६% बालबालिका विद्यालयबाहिर छन्। प्रारम्भिक बाल विकास कार्यक्रममा सहभागिता दर २६.३% मात्र हुनुले पनि बालबालिकाको प्रारम्भिक शिक्षामा पहुँचको कमीलाई देखाउँछ।
स्वास्थ्य सेवातर्फ, मधेश प्रदेशमा ७०.४% महिलाले मात्र सिफारिस गरिएका चारवटा प्रसवपूर्व जाँच गराएका छन्। महिलाहरूमा स्वास्थ्य बीमा कभरेज ६.६% र पुरुषहरूमा ३.९% मात्र छ। यसले स्वास्थ्य सेवामा पहुँच र उपयोगिताको कमीलाई दर्शाउँछ।
खानेपानीको सवालमा, ९९% घरधुरीले सुधारिएको खानेपानीको स्रोत प्रयोग गरे पनि, ६५% पानीका नमूनाहरूमा ई. कोलाई ब्याक्टेरिया फेला परेको छ। यसले सुरक्षित खानेपानीको उपलब्धतामा चुनौती थपेको छ। बिजुली र टेलिफोनको पहुँच क्रमशः ९८.५% र ९४.७% मा पुगे पनि, इन्टरनेट सुविधा भएका उपकरणहरू ७८.९% घरधुरीले मात्र प्रयोग गर्छन्।
सरोकारवालाहरूले बालबालिकाको समग्र विकास सुनिश्चित गर्न शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, पोषण र आधारभूत सेवाहरूसँग सम्बन्धित कार्यक्रमहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बताएका छन्। राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयले यस सर्वेक्षणबाट प्राप्त तथ्याङ्कले दिगो विकास लक्ष्यहरूको नीति निर्माण, योजना र अनुगमनमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउने विश्वास व्यक्त गरेको छ।
