काठमाडौं । नेपाली बजारमा पछिल्लो समय केराको चरम अभाव सिर्जना भएको छ। मागअनुसार आपूर्ति नहुँदा होलसेल बजार ठप्प भएको छ भने खुद्रा मूल्य आकाशिएको छ। राजधानीको प्रमुख फलफूल बजार कुलेश्वरमा केराको आपूर्ति नहुँदा करिब ८० प्रतिशत व्यवसायी कामविहीन बनेका छन्। यो अवस्थाले हजारौं नेपाली उपभोक्ताको दैनिक जीवनमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ, जसले गर्दा यो फल अब धेरैका लागि विलासिता बन्दै गएको छ। नेपालको कृषि नीति र बजार व्यवस्थापनको यो एक ज्वलन्त उदाहरण बनेको छ, जसले स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने प्रयासमा उपभोक्तालाई महँगीको उपहार दिएको छ।
केराको हाहाकार: नेपाली बजारमा आपूर्ति ठप्प
नेपाली किसानको आग्रहमा सरकारले भारतीय केरा आयातमा प्रतिबन्ध लगाएको थियो। तर, नेपाली उत्पादन पर्याप्त नभएपछि उपभोक्ताहरू महँगीको मारमा परेका छन्। व्यवसायीहरूका अनुसार लाखौं रुपैयाँ अग्रिम भुक्तानी गर्दा पनि केरा पाउन मुस्किल छ। आन्तरिक उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने सरकारी नीतिको प्रभाव उपभोक्ताले महँगीको रूपमा भोग्नुपरेको छ। नेपालमा कृषि उपजको आयात-निर्यातलाई नियमन गर्ने सरकारी नीतिहरू प्रायः स्वदेशी उत्पादकलाई संरक्षण गर्ने उद्देश्यले ल्याइन्छन्, तर यसको कार्यान्वयन र प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठ्ने गरेको छ। यस विशेष अवस्थामा, केराको अभावले नेपाली उपभोक्ताहरूलाई मात्र असर गरेको छैन, बल्कि यसले समग्र फलफूल बजारको आपूर्ति श्रृंखलामा समेत बाधा पुर्याएको छ।
कुलेश्वर बजारमा आपूर्ति शून्य, मूल्य आकाशियो
कुलेश्वर फलफूल तथा तरकारी थोक बजारका व्यवसायीहरूका अनुसार दैनिक करिब ५ सय कार्टुन केराको माग रहे पनि आपूर्ति शून्य छ। यसले गर्दा बजारमा केराको मूल्य हालसम्मकै उच्च बिन्दुमा पुगेको छ। विगतमा प्रतिकार्टुन (२० किलो) करिब ८ सय रुपैयाँमा पाइने केराको मूल्य अहिले २ हजार रुपैयाँभन्दा बढी पुगेको छ। यो मूल्य थोक बजारको हो, खुद्रा बजारमा योभन्दा अझ बढी पर्ने गरेको छ। नेपालको कृषि अर्थतन्त्रमा यस्ता मौसमी वा नीतिगत अभावले ठूलो प्रभाव पार्ने गरेको छ। विशेषगरी काठमाडौं जस्ता ठूला सहरहरूमा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको आपूर्तिमा हुने यस्तो अवरोधले सर्वसाधारणको जीवनयापनलाई कठिन बनाउँछ। यसको प्रत्यक्ष असर निम्न आय भएका परिवारमा पर्ने गरेको छ, जसका लागि केरा जस्तो फल पनि अब पहुँच बाहिरको वस्तु बनेको छ।
व्यवसायीहरूको सटर बन्द: रोजीरोटीमाथि प्रश्न
होलसेलका सटरहरू बन्द छन्। केरा नहुँदा अन्य फलफूलको व्यापारमा पनि असर परेको छ। ‘केरा किन्न आउने ग्राहक अन्य फलफूल किन्छन् भन्ने आशा थियो, तर केरा नपाएपछि धेरै ग्राहक नै फर्कन्छन्,’ एक व्यवसायीले गुनासो गरे। यो अवस्थाले साना व्यवसायीहरूको रोजीरोटीमाथि प्रश्नचिह्न खडा भएको छ। नेपालमा साना तथा मझौला व्यवसायीहरू अर्थतन्त्रको एक महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्, र यस्ता आपूर्ति श्रृंखलाका अवरोधहरूले उनीहरूको जीविकामा गम्भीर संकट ल्याउन सक्छ। कुलेश्वर जस्ता थोक बजारहरूले देशभरका खुद्रा बिक्रेताहरूलाई आपूर्ति गर्छन्, र यहाँको समस्याले देशभरका उपभोक्ताहरूलाई असर गर्छ। यसले गर्दा व्यवसायीहरूले मात्र होइन, उनीहरूमा आश्रित परिवारहरूले पनि समस्या भोग्नुपरेको छ।
सरकारी नीतिको अनपेक्षित परिणाम: उपभोक्ता मारमा
सरकारले स्वदेशी उत्पादनलाई संरक्षण गर्न भारतीय केरामा प्रतिबन्ध लगाएको थियो। तर, स्वदेशी उत्पादनले माग धान्न नसक्दा यो नीति उपभोक्ताका लागि महँगीको कारण बनेको छ। कृषिविज्ञहरूका अनुसार केरा उत्पादनको चक्र र बजारको मागबीच तालमेल मिलाउन नसक्दा यस्तो समस्या आएको हो। तत्कालै आयात खुला नगरेसम्म यो समस्या अझै बल्झिने देखिन्छ। नेपालको संविधानले पनि नागरिकको खाद्य अधिकारलाई सुनिश्चित गरेको छ, र यस्तो अवस्थामा खाद्य पदार्थको कृत्रिम अभाव सिर्जना हुनु वा मूल्य अस्वाभाविक रूपमा बढ्नुले नागरिकको अधिकार हनन हुन सक्ने तर्क पनि उठ्छ। यस सन्दर्भमा, सरकारले स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति त लियो, तर त्यसको दीर्घकालीन योजना र बजारको मागलाई सम्बोधन गर्ने प्रभावकारी उपायहरू अवलम्बन गर्न सकेन। कृषि उपजको उत्पादन, भण्डारण, र वितरण प्रणालीमा सुधार आवश्यक छ, ताकि यस्ता समस्याहरू दोहोरिँदैनन्।
उपभोक्ताको गुनासो: दैनिक फल अब विलासिता
सामान्यतया प्रतिकेरा १०-१५ रुपैयाँमा पाइनेमा अहिले खुद्रा बजारमा ३०-४० रुपैयाँभन्दा बढी पर्न थालेको छ। यसले गर्दा दैनिक उपभोग्य फलका रूपमा रहेको केरा सर्वसाधारणको पहुँचबाट टाढा हुँदै गएको छ। विशेषगरी निम्न र मध्यम वर्गीय परिवारलाई यसको मार बढी परेको छ। केरा बालबालिकाको लागि एक महत्वपूर्ण र सस्तो पौष्टिक आहार मानिन्छ, र यसको मूल्य वृद्धिले गर्दा धेरै परिवारहरूले यसलाई आफ्नो दैनिक आहारबाट हटाउन बाध्य भएका छन्। यसले बालबालिकाको पोषणमा समेत नकारात्मक असर पार्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ। नेपालमा खुद्रा मूल्य निर्धारणमा विभिन्न तहका बिचौलियाहरूको भूमिका पनि एक प्रमुख कारण हो, जसले गर्दा किसानले पाएको मूल्य र उपभोक्ताले तिरेको मूल्यमा ठूलो अन्तर हुन्छ। यस अवस्थामा, सरकारले बजार अनुगमनलाई थप कडा बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
आगामी साताहरूमा केरा बजारको सम्भावित अवस्था
आगामी साताहरूमा केराको अभाव झनै चुलिने सम्भावना छ, यदि सरकारले तत्कालै कुनै ठोस कदम नचालेको खण्डमा। भारतीय केराको आयातमा प्रतिबन्ध कायमै रहे र नेपाली उत्पादनले माग धान्न नसकेको अवस्थामा, थोक तथा खुद्रा मूल्य अझै बढ्ने निश्चित छ। यसले गर्दा उपभोक्ताहरूलाई थप आर्थिक भार पर्नेछ। यसका साथै, केरामा निर्भर रहेका व्यवसायीहरूको आम्दानीमा ठूलो गिरावट आउनेछ, जसले गर्दा उनीहरूको दैनिक जीवनयापन थप कठिन हुनेछ। यस समस्याको समाधानका लागि, सरकारले तत्कालै भारतीय केराको आयातलाई केही समयका लागि फुकुवा गर्ने वा स्वदेशी किसानहरूलाई तत्कालै केरा उत्पादन बढाउनका लागि आवश्यक सहयोग र प्रोत्साहन गर्ने जस्ता उपायहरू अपनाउनुपर्ने देखिन्छ। यसका अलावा, कृषि उपजको बजार व्यवस्थापन र आपूर्ति श्रृंखलालाई सुदृढ बनाउन दीर्घकालीन योजनाहरू तर्जुमा गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
