सेन्ट पिटर्सबर्ग — रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले मध्यपूर्वमा दिगो शान्ति कायम गर्न रुस आफ्नो तर्फबाट हरसम्भव प्रयास गर्न तयार रहेको बताएका छन्। इरानी विदेशमन्त्री होसेन अमिर अब्दुल्लाहियनसँगको भेटवार्तामा पुटिनले क्षेत्रीय स्थिरता र रणनीतिक साझेदारीलाई सुदृढ पार्ने विषयमा जोड दिएका हुन्। यो भेटवार्ताले रुस र इरानबीचको कूटनीतिक सम्बन्धलाई थप मजबुत बनाएको छ भने मध्यपूर्वको जटिल भूराजनीतिक परिदृश्यमा यसको गहिरो अर्थ रहने विश्लेषण गरिएको छ। नेपाल जस्ता देशहरूका लागि, मध्यपूर्वमा हुने कुनै पनि ठूलो भूराजनीतिक परिवर्तनको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रभाव पर्ने गर्दछ, विशेषगरी वैदेशिक रोजगारी र रेमिट्यान्समा। यस भेटवार्ताले मध्यपूर्वमा शान्ति स्थापनाको सम्भावनालाई बढाएको छ भने यसको दीर्घकालीन प्रभावको बारेमा विभिन्न कोणबाट विश्लेषण सुरु भएको छ।
रणनीतिक साझेदारी र मध्यपूर्वको शान्ति स्थापनामा रुस-इरानको भूमिका
राष्ट्रपति पुटिनले इरानी विदेशमन्त्री अब्दुल्लाहियनसँगको छलफलमा मध्यपूर्वमा शान्ति स्थापनाका लागि रुसको प्रतिबद्धता दोहोर्याएका हुन्। उनले विशेषगरी सिरियाली सङ्कटको समाधान, यमनमा जारी द्वन्द्वको अन्त्य र प्यालेस्टिनी मुद्दामा रुसको सकारात्मक भूमिका रहने स्पष्ट पारे। रुसले लामो समयदेखि सिरियाली सरकारलाई समर्थन गर्दै आएको छ र यस क्षेत्रमा आफ्नो प्रभाव कायम राख्न चाहन्छ। यमनमा जारी मानवीय सङ्कट र प्यालेस्टिनीहरूको दीर्घकालीन समस्या समाधानमा रुसको सक्रिय सहभागिताले यस क्षेत्रमा नयाँ राजनीतिक गतिरोध अन्त्य गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। इरानी विदेशमन्त्री अब्दुल्लाहियनले पनि रुसको भूमिकाको सराहना गर्दै क्षेत्रीय समस्याहरूको शान्तिपूर्ण समाधानका लागि इरानको प्रतिबद्धता व्यक्त गरे। इरान पनि मध्यपूर्वमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न र क्षेत्रीय सुरक्षालाई सुदृढ पार्न सक्रिय छ। दुवै पक्षले आतंकवादविरुद्धको लडाइँमा सहकार्य गर्ने र मध्यपूर्वमा अस्थिरता फैलाउने तत्वहरूलाई निरुत्साहित गर्ने विषयमा सहमति जनाएका छन्, जुन यस क्षेत्रको शान्तिका लागि एक महत्त्वपूर्ण कदम हो।
यो भेटवार्ताको मुख्य उद्देश्य रुस र इरानबीचको रणनीतिक साझेदारीलाई थप सुदृढ पार्नु थियो। दुवै देशले पश्चिमा राष्ट्रहरूको दबाबका बाबजुद आफ्नो कूटनीतिक र आर्थिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्। विशेषगरी युक्रेन युद्धपछि रुसमाथि लागेका प्रतिबन्धका कारण रुसले इरानसँगको सम्बन्धलाई थप प्राथमिकता दिएको छ, जसले गर्दा दुई देशबीचको आर्थिक र सैन्य सहकार्य झन् बलियो भएको छ। यस भेटमा दुई देशबीचको व्यापार, ऊर्जा क्षेत्रमा सहकार्य र रक्षा प्रविधि आदानप्रदानका विषयमा पनि छलफल भएको बताइएको छ, जसले उनीहरूको द्विपक्षीय सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने संकेत गर्दछ। यो सहकार्यले विश्वव्यापी शक्ति सन्तुलनमा समेत प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ।
- राष्ट्रपति पुटिनले मध्यपूर्वमा शान्ति कायम गर्न रुसको पूर्ण प्रतिबद्धता व्यक्त गरे, जसले यस क्षेत्रका द्वन्द्वग्रस्त मुलुकहरूमा आशाको किरण जगाएको छ।
- इरानी विदेशमन्त्री अब्दुल्लाहियनले रुसको भूमिकाको प्रशंसा गर्दै क्षेत्रीय शान्तिका लागि इरानको सहकार्य रहने बताए, जसले दुई देशबीचको कूटनीतिक समन्वयलाई थप मजबुत बनाएको छ।
- सिरिया, यमन र प्यालेस्टिनी मुद्दामा शान्तिपूर्ण समाधान खोज्न दुवै देश सहमत भए, जसले यी दीर्घकालीन सङ्कटको समाधानका लागि नयाँ मार्ग प्रशस्त गर्न सक्नेछ।
- आतंकवादविरुद्ध लड्न र क्षेत्रीय अस्थिरता रोक्न सहकार्य गर्ने सहमति भयो, जसले यस क्षेत्रमा शान्ति र सुरक्षा कायम गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
- ऊर्जा, व्यापार र रक्षा प्रविधिमा द्विपक्षीय सहकार्य सुदृढ पार्ने विषयमा छलफल केन्द्रित रह्यो, जसले रुस र इरानबीचको आर्थिक र सैन्य सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउनेछ।
पृष्ठभूमि र कूटनीतिक अर्थ: रुस-इरान सम्बन्धको ऐतिहासिक सन्दर्भ
रुस र इरानबीचको सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा नै बलियो रहँदै आएको छ। विशेषगरी सिरियाली द्वन्द्वमा दुवै देशले एकअर्कालाई समर्थन गरेका छन्, जसले यस क्षेत्रमा उनीहरूको संयुक्त प्रभावलाई बढाएको छ। इरानले सिरियाली सरकारलाई सैन्य र राजनीतिक समर्थन दिएको छ भने रुसले पनि सिरियामा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न इरानको साथ लिएको छ, जसले गर्दा दुवै देशको क्षेत्रीय रणनीतिमा एकरूपता आएको छ। यसबाहेक, इरानमाथि लागेका अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध र रुसमाथि लागेका प्रतिबन्धले दुवै देशलाई एकअर्काको नजिक ल्याएको छ, जसले उनीहरूको आर्थिक र कूटनीतिक सहकार्यलाई थप मजबुत बनाएको छ। पश्चिमा शक्तिहरूले रुस र इरानको बढ्दो सहकार्यलाई चिन्ताजनक रूपमा हेरिरहेका छन्, किनकि यसले विश्वव्यापी शक्ति सन्तुलनमा परिवर्तन ल्याउन सक्ने सम्भावना छ।
युक्रेनमा रुसको सैन्य हस्तक्षेपपछि इरानले रुसलाई ड्रोन र सम्भावित रूपमा मिसाइल आपूर्ति गरेको आरोप लाग्दै आएको छ। यद्यपि, इरानले यस आरोपलाई खण्डन गर्दै आएको छ, तर यो आरोपले दुई देशबीचको सैन्य सहकार्यको संकेत गर्दछ। यो भेटवार्ताले रुस र इरानबीचको यो रणनीतिक सहकार्यलाई थप स्पष्ट पारेको छ र यसले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई अझ गहिरो बनाएको छ। यसले मध्यपूर्वमा मात्र नभई विश्वव्यापी भूराजनीतिक शक्ति सन्तुलनमा पनि प्रभाव पार्ने विश्लेषण गरिएको छ, जसले गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा नयाँ समीकरण बन्न सक्नेछ।
नेपालको लागि यसको अर्थ: वैदेशिक रोजगारी र आर्थिक प्रभाव
यद्यपि यो भेटवार्ता रुस र इरानबीचको द्विपक्षीय सम्बन्धमा केन्द्रित थियो, यसको अप्रत्यक्ष प्रभाव नेपाल जस्ता देशहरूमा पनि पर्न सक्छ। मध्यपूर्वमा बढ्दो अस्थिरता वा शान्ति स्थापनाले विश्वव्यापी तेलको मूल्य, वैदेशिक रोजगार र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा असर पार्न सक्छ। नेपालको अर्थतन्त्र वैदेशिक रोजगारी र रेमिट्यान्समा अत्यधिक निर्भर भएकाले मध्यपूर्वको शान्ति र स्थिरता नेपाली अर्थतन्त्रका लागि महत्त्वपूर्ण छ। यदि मध्यपूर्वमा शान्ति कायम भयो भने, यसले नेपाली कामदारहरूको लागि रोजगारीका नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्न सक्छ र उनीहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्छ। यसबाहेक, रुस र इरानजस्ता प्रमुख शक्ति राष्ट्रहरूबीचको कूटनीतिक सम्बन्धले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा नेपालको परराष्ट्र नीतिलाई पनि प्रभावित गर्न सक्छ, जसले गर्दा नेपालले आफ्नो कूटनीतिक सम्बन्धलाई थप सन्तुलित रूपमा अगाडि बढाउनुपर्ने हुन्छ।
नेपालबाट ठूलो संख्यामा युवाहरू मध्यपूर्वका विभिन्न देशहरूमा रोजगारीका लागि जाने गर्दछन्। यी देशहरूमा राजनीतिक अस्थिरता वा द्वन्द्वको अवस्था सिर्जना भएमा नेपाली कामदारहरूको सुरक्षामा गम्भीर खतरा उत्पन्न हुन सक्छ र उनीहरूको रोजगारी गुम्न सक्छ। यसका साथै, रेमिट्यान्स आप्रवाहमा कमी आउन सक्छ, जसले नेपाली अर्थतन्त्रमा नकारात्मक प्रभाव पार्नेछ। यस विपरीत, यदि मध्यपूर्वमा शान्ति र स्थिरता कायम भयो भने, यसले नेपाली कामदारहरूको लागि सुरक्षित र स्थिर रोजगारीको वातावरण सिर्जना गर्नेछ र रेमिट्यान्स आप्रवाहमा वृद्धि हुनेछ। यसले नेपालीहरूको जीवनस्तर उकास्न र देशको आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याउन मद्दत गर्नेछ।
आधिकारिक प्रतिक्रिया र आगामी कदम
रुसी विदेश मन्त्रालयले जारी गरेको विज्ञप्तिमा भनिएको छ, “राष्ट्रपति पुटिन र विदेशमन्त्री अब्दुल्लाहियनबीचको भेटवार्ता फलदायी रह्यो। दुवै पक्षले मध्यपूर्वमा शान्ति र स्थिरता प्रवर्द्धन गर्न साझा प्रतिबद्धता व्यक्त गरे।” यो विज्ञप्तिले रुसको मध्यपूर्वमा शान्ति स्थापनाको लागि सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्ने चाहनालाई स्पष्ट पारेको छ। इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ताले पनि यस भेटलाई दुई देशबीचको “गहिरो रणनीतिक साझेदारीको प्रमाण” भनेका छन्, जसले रुस र इरानबीचको सम्बन्ध थप मजबुत भएको संकेत गर्दछ। यो रणनीतिक साझेदारीले मध्यपूर्वको भूराजनीतिक परिदृश्यलाई कसरी प्रभावित गर्नेछ भन्ने कुरा हेर्न बाँकी छ, तर यसले निश्चित रूपमा यस क्षेत्रमा नयाँ शक्ति सन्तुलन कायम गर्नेछ।
अब यो रणनीतिक साझेदारीले मध्यपूर्वको शान्ति प्रक्रियामा कस्तो प्रभाव पार्नेछ र यसले विश्वव्यापी शक्ति सन्तुलनलाई कसरी आकार दिनेछ भन्ने कुरा हेर्न बाँकी छ। यसका साथै, रुस र इरानको सहकार्यले अन्य क्षेत्रीय शक्ति राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्धमा कस्तो परिवर्तन ल्याउनेछ भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुनेछ। नेपाल जस्ता देशहरूले पनि यस विकसित घटनाक्रमलाई नजिकबाट नियाल्नुपर्नेछ र आफ्नो परराष्ट्र नीतिलाई सोही अनुसार समायोजन गर्नुपर्नेछ ताकि यसबाट उत्पन्न हुने अवसर र चुनौतीहरूको सामना गर्न सकियोस्।