२०८३ भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीले रसुवा, नुवाकोट र धादिङका करिब ३४ हजार बालबालिकाको दादुरा–रुबेलाविरुद्धको खोप अभियान रोकिएको छ। विस्थापित बालबालिकाको अवस्था र बसोबासको स्थान यकिन नहुँदा अभियान सुरु हुन नसकेको हो। परिवार कल्याण महाशाखाको खोप शाखाका प्रमुख डा. अभियान गौतमका अनुसार, स्वास्थ्य अधिकारीहरूले दशैंपछि अभियान सञ्चालन गर्ने तयारी गरिरहेका छन्।
बाढीले रसुवा, नुवाकोट र धादिङका स्थानीय तहमा मात्रै ६ महिनादेखि १५ वर्षमुनिका ३४ हजार बालबालिकालाई दादुरा–रुबेलाविरुद्धको खोप लगाउनुपर्ने प्रारम्भिक अनुमान छ। देशभर कुल ७५ हजार बालबालिकालाई खोप लगाउने लक्ष्य राखिएको छ।
विस्थापित बालबालिकाको खोजीमा चुनौती
बाढी प्रभावित क्षेत्रका बालबालिका तितरबितर भएकाले उनीहरू कहाँ पुगे भन्ने जानकारी नहुँदा खोप अभियान सञ्चालनमा चुनौती देखिएको डा. गौतम बताउँछन्। धेरै परिवार अस्थायी होल्डिङ सेन्टरबाट आफन्तको घरमा गएका छन् भने कतिपय अस्थायी बसोबासको खोजीमा छन्। यसले लक्षित बालबालिकासम्म खोप टोली पुर्याउन कठिन बनाएको छ।
डा. गौतमका अनुसार, “होल्डिङ सेन्टरमा बसेका सबै मानिस त्यहाँ छैनन्। कोही आफन्तकहाँ गएका छन्, कोही अस्थायी बसोबासमा छन्। कुन समुदायमा गएर खोप लगाउने भन्ने यकिन नभएकाले तत्काल नै सञ्चालन गर्न नसकिएको हो।” दादुरा–रुबेलाविरुद्धको खोप सुईबाट दिनुपर्ने भएकाले लक्षित समुदाय, बालबालिकाको संख्या र खोप लगाउने स्थान यकिन गरेर व्यवस्थित अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक छ।
सरुवा रोगको जोखिम र सरकारी पहल
विपद्को समयमा सरुवा रोग फैलिन सक्ने जोखिमलाई ध्यानमा राखेर राष्ट्रिय खोप सल्लाहकार समितिले विभिन्न रोगविरुद्ध खोप अभियान सञ्चालन गर्न सिफारिस गरेको थियो। सरकारले बाढी प्रभावित ७० हजारभन्दा बढीलाई हैजाविरुद्धको खोप खुवाएको थियो। प्रभावित क्षेत्रमा हालसम्म दादुरा संक्रमण नदेखिए पनि स्वास्थ्य संस्थाहरूबाट नियमित निगरानी भइरहेको डा. गौतमले बताए।
डा. गौतमका अनुसार, समुदायमा कुन रोगविरुद्धको प्रतिरोधात्मक अवस्था कस्तो छ र कुन क्षेत्रमा जोखिम बढी छ भन्ने आधारमा खोप कार्यक्रमको प्राथमिकता निर्धारण गरिन्छ। सोही आधारमा दादुरा–रुबेलाको खोप अभियान सञ्चालन हुन लागेको हो।
दादुरा र यसका जटिलता
दादुरा अत्यन्त संक्रामक भाइरसले गर्दा हुने रोग हो, जुन साना बालबालिकामा मृत्यु र विकलांगताको प्रमुख कारक मानिन्छ। चिकित्सकहरूका अनुसार, कडा रूपमा देखिने दादुरा कुपोषित बालबालिका र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कम भएकालाई बढी हुने गर्छ। यो अति छिटो सर्ने संक्रामक रोग हो र सामान्यतया ५ वर्षमुनिका बालबालिकामा धेरै हुने तथा छिट्टै फैलिएर महामारीको जोखिम हुन्छ।
दादुरा संक्रमण भएमा पखाला लाग्ने, कानको संक्रमण हुने, निमोनिया हुने, अन्धोपन हुने, कम्पन आउने, मस्तिष्कमा कडा खालको संक्रमण हुने र यसबाट मृत्युसमेत हुन सक्छ। रुबेलाको संक्रमणबाट हाडजोर्नी सुन्निने, मस्तिष्कमा कडा खालको संक्रमण हुने, गर्भपतन हुने वा मृत शिशु जन्मने, अन्धोपना, बहिरोपना, मुटु र मस्तिष्कमा विकृति जस्ता जन्मजात विकलाङ्गता हुन सक्छ।
नेपालको दादुरा उन्मूलन लक्ष्यमा चुनौती
नेपालले सन् २०२६ सम्ममा दादुरा उन्मूलन गर्ने लक्ष्य लिएको छ। सन् २०२३ जुनपछि देशमा दादुराको प्रकोप नदेखिएपछि निर्धारित समयमै लक्ष्य हासिल हुने अपेक्षा गरिएको थियो। तर, त्यसपछि सर्लाही, बागलुङ, महोत्तरी, कालिकोट, दैलेख लगायतका जिल्लामा पुनः देखिएका प्रकोपले उन्मूलनको लक्ष्यमा चुनौती थपेका छन्। नेपालले यसअघि पनि सन् २०१९ र २०२३ मा दादुरा उन्मूलन गर्ने लक्ष्य पूरा गर्न सकेको थिएन।
बाढीका कारण घरबार छाडेर सामूहिक आश्रयस्थलमा बस्न बाध्य भएका मानिसमा संक्रामक रोग फैलिने जोखिम बढी हुने विज्ञहरू बताउँछन्। यस्तो अवस्थामा दादुरा खोप अभियानको ढिलाइले थप जोखिम बढाउन सक्छ।
मधेस प्रदेशमा बाढीको असर
भोटेकोशी बाढीका कारण रसुवामा कार्यरत मधेस प्रदेशका ३० जना सम्पर्कविहीन भएका थिए। २०८३ भदौ ११ गतेसम्म पर्साका १७ जना, बाराका ३ जना, रौतहटका २ जना, सर्लाहीका ८ जना र सप्तरीका ३ जना सम्पर्कविहीन रहेका थिए। भदौ १२ गतेसम्म १० जना सम्पर्कमा आए पनि ११६ जना अझै सम्पर्कविहीन छन्। रसुवागढी नाका बन्द भएसँगै चीनतर्फको व्यापार कोरला नाकामा डाइभर्ट हुनुपर्ने बाध्यताले मधेस प्रदेशको अर्थतन्त्रमा पनि बहुआयामिक असर पर्नेछ।
भोटेकोशी बाढीको व्यापक क्षति
२०८३ असोज २८ गते साँझ ६:०० बजेसम्मको तथ्यांक अनुसार, भोटेकोशी बाढीका कारण १ हजार ४ सय ५८ जनाको शव फेला परेको छ। तीमध्ये रसुवामा २ सय ३७ जना, नुवाकोटमा २ सय ५ जना, धादिङमा ७३ जना, चितवनमा ३ सय ६९ जना, गोरखामा ८० जना, तनहुँमा ३८ जना, नवलपरासी पूर्वमा २ सय ३२ जना र नवलपरासी पश्चिममा २ सय २२ जनाको शव फेला परेका छन्। २ जनाको काठमाडौंमा उपचारको क्रममा मृत्यु भएको छ। हालसम्म १ हजार ३ सय ३६ वटा शवको व्यवस्थापन गरिएको छ। शव पहिचानका लागि १ हजार ३ सय ३७ वटा शवको र आफन्तका २ हजार ९० गरी कुल ३ हजार ४ सय २७ वटा डिएनए नमुना संकलन गरिएको छ। हालसम्म बेपत्ता भएका ४ हजार ७ सय २० जनाको खोजी कार्य भइरहेको छ।
बाढीका कारण २ हजार ३ सय परिवार प्रत्यक्ष रूपमा विस्थापित भएका छन्। यसले ३४ वटा मोटरेबल (पक्की) पुल पूर्ण रूपमा बगाएको वा भत्काएको छ भने एउटामा आंशिक क्षति पुगेको छ। ५१ वटा झोलुङ्गे पुल र ३.५ किलोमिटर कालोपत्रे सडक पनि बाढीले बगाएको छ।
शिक्षा क्षेत्रमा पनि बाढीले ठूलो क्षति पुर्याएको छ। १२ वटा विद्यालय पूर्ण रूपमा र १८ वटा आंशिक रूपमा क्षतिग्रस्त भएका छन्। ३५ वटा विद्यालय भवन र ३ सय १७ वटा कक्षाकोठा पूर्ण नष्ट हुँदा ९ हजार २ सय ४८ विद्यार्थीको पठनपाठन ठप्प भएको छ।
स्वास्थ्य पूर्वाधारतर्फ ६ वटा सरकारी स्वास्थ्य केन्द्र, ७ वटा निजी स्वास्थ्य संस्था/औषधि पसल र २ वटा स्वास्थ्य शाखा/स्टोर पूर्ण क्षतिग्रस्त भएका छन्। ४ वटा स्वास्थ्य संस्थामा आंशिक क्षति पुगेको छ। बाढीका कारण ५५ वटा खानेपानी आयोजना तथा इन्टेकमा क्षति पुग्दा ९ सय ६५ घरधुरी खानेपानीबाट वञ्चित भएका छन्। खानेपानी क्षेत्रमा ३० करोड ४० लाख बराबरको क्षति अनुमान गरिएको छ।
पर्यटन क्षेत्रमा करिब ५० अर्बभन्दा बढीको क्षति पुगेको संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री खड्कराज पौडेलले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध तथा पर्यटन समितिलाई जानकारी दिएका छन्। सडक विभागका अनुसार, रसुवा बाढीका कारण सडक र पुलमा मात्रै २० अर्ब रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको छ। करिब ४० किलोमिटर सडक पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएको छ भने सडक र पुल पुनर्निर्माणका लागि ५० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी लागत लाग्ने अनुमान विभागले गरेको छ।
जलविद्युत् क्षेत्रमा पनि बाढीले ठूलो असर पुर्याएको छ। ७ सय ४८ मेगावाटका जलविद्युत् र सोलार आयोजनामा क्षति पुगेको छ। विद्युत उत्पादन गरिरहेका ९ वटा र निर्माणाधीन ५ वटा गरी कुल १४ वटा आयोजनामा क्षति पुगेको छ।
तत्कालका लागि वैकल्पिक पहुँच र मनोसामाजिक परामर्श
बाढी प्रभावित क्षेत्रमा आवागमन सहज बनाउन नुवाकोटमा ५ वटा तुइन र २ वटा जिपलाइन तथा रसुवामा तुइन सञ्चालन गरी तत्कालका लागि वैकल्पिक पहुँच बनाइएको छ। ३८ वटा होल्डिङ सेन्टरमा तत्काल मनोसामाजिक परामर्श सेवा आवश्यक रहेको प्रतिवेदनमा औंल्याइएको छ। नेपाल प्रहरी अस्पताल महाराजगञ्जले नुवाकोटको विदुरमा भदौ १४ गतेबाट पाँच शय्याको लेभल-१ अस्पताल सञ्चालनमा ल्याएको छ, जसबाट हालसम्म २ सय ३६ जना बाढी प्रभावितहरू स्वास्थ्य सेवाबाट लाभान्वित भइसकेका छन्।
बाढी प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार, खोजी, राहत वितरण, शव व्यवस्थापन लगायतका कार्यका लागि हालसम्म ७ हजार ९ सय ७५ जना प्रहरी कर्मचारीहरू परिचालन गरिएको छ।
बाढीको पृष्ठभूमि
२०८३ भदौ १० गते बिहान रसुवाको भोटेकोशी नदीमा ठूलो बाढी आएको थियो। प्रारम्भिक सूचनाअनुसार, बिहान ८:३७ मिनेटमा सो क्षेत्रमा भूकम्प गएको र त्यसका कारण हिमपहिरो गएसँगै बाढी आएको अनुमान गरिएको छ। चीनको तिब्बती क्षेत्रमा रहेका जोखिमपूर्ण हिमतालमा आएको पहिरो र त्यसपछिको विस्फोटका कारण बाढी आएको अनुमान गरिएको छ। इसिमोडले नेपाल हुँदै बग्ने वा नेपाललाई असर पार्न सक्ने ४७ वटा जोखिमपूर्ण हिमताल रहेको आकलन गरेको थियो। रसुवा र सिन्धुपाल्चोकसँग नजिक रहेको तिब्बती क्षेत्रमा पर्ने प्युरेपु हिमनदीको सतहमा मार्च २०२५ देखि विस्तारै पोखरीहरू बन्न थालेका थिए।
डा. गौतमका अनुसार, दशैंपछि दादुरा–रुबेलाको खोप अभियान सञ्चालन गर्ने योजना बनाइएको छ। जिल्ला तहबाट तयारी पूरा भएको जानकारी आएपछि अभियान थालनी हुनेछ। जहाँ बालबालिका छन्, त्यहीँ पुगेर खोप दिने योजना छ।
यसअघि: भोटेकोशी बाढीपीडित: छ महिनाभित्र अस्थायी आवासमा सारिने, अझै त्रासमै स्थानीय
