सहकारी संस्थाहरूले अब मह उत्पादनको क्षेत्रमा समेत पाइला चाल्ने भएका छन्। यसले परम्परागत मौरीपालन व्यवसायमा नयाँ आयाम थप्ने अपेक्षा गरिएको छ। यस कदमले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सबलीकरण गर्ने र स्थानीय उत्पादनलाई बढावा दिने सम्भावना छ। नेपालको अर्थतन्त्रमा सहकारी क्षेत्रको भूमिका सधैं महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ, विशेषगरी कृषि र लघुवित्तमा। अब मह उत्पादनमा यसको प्रवेशले यो भूमिकालाई थप विस्तार गर्दै ग्रामीण समुदायहरूलाई आर्थिक रूपमा सशक्त बनाउने नयाँ अवसर सिर्जना गर्नेछ।
सहकारीको मह उत्पादनमा प्रवेश: मौरीपालक किसानको आय वृद्धि गर्ने नयाँ सम्भावना
नेपालका सहकारी संस्थाहरूले बचत तथा ऋण लगानी, कृषि उपज खरिद र प्रशोधन जस्ता क्षेत्रमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। अब मह उत्पादनमा उनीहरूको प्रवेशले यो भूमिकालाई थप विस्तार गर्नेछ। यसले मौरीपालक किसानहरूलाई थप संगठित र व्यावसायिक बन्न प्रोत्साहन गर्नेछ। नेपालमा सहकारी ऐन २०७४ ले सहकारीलाई विभिन्न व्यवसायमा संलग्न हुन प्रोत्साहित गरेको छ, र यसले मह उत्पादन जस्ता कृषिजन्य उपजमा सहभागिता जनाउन थप कानुनी आधार प्रदान गर्दछ।
यस पहलको मुख्य उद्देश्य भनेको महको गुणस्तर सुनिश्चित गर्नु, उत्पादन लागत घटाउनु र बजारसम्म सहज पहुँच पुर्याउनु हो। सहकारी मोडेलमा काम गर्दा किसानहरूले सामूहिक रूपमा स्रोतसाधनको उपयोग गर्न पाउनेछन्, जसले गर्दा प्रति युनिट लागत घट्नेछ। साथै, सहकारीको आफ्नै ब्रान्डिङ र वितरण सञ्जाल प्रयोग गरेर बजारमा राम्रो मूल्य प्राप्त गर्न सकिनेछ। यसले साना किसानहरूलाई ठूला बजारको पहुँचमा ल्याई उनीहरूको मेहनतको उचित मूल्य दिलाउन मद्दत गर्नेछ, जुन विगतमा उनीहरूले व्यक्तिगत रूपमा गर्न संघर्ष गरिरहेका थिए।
नेपाली मह उत्पादनका मुख्य तथ्यांकहरू र सहकारीको भूमिका
- नेपालमा मौरीपालन व्यवसाय वर्षेनी करिब १५-२०% ले वृद्धि भइरहेको छ, जसले यस क्षेत्रको बढ्दो लोकप्रियता र सम्भावनालाई दर्शाउँछ।
- वार्षिक करिब २,००० देखि २,५०० मेट्रिक टन मह उत्पादन हुने अनुमान छ, जुन नेपाली बजारको माग पूरा गर्न र निर्यातको सम्भावना देखाउन पर्याप्त छ।
- महको बजार मूल्य प्रतिके.जी. ५०० देखि १,२०० रुपैयाँसम्म छ, जुन गुणस्तर र जातअनुसार फरक हुन्छ, यसले किसानहरूलाई विभिन्न प्रकारका मह उत्पादनमा प्रोत्साहन गर्दछ।
- हाल करिब ४०% मह मात्रै बजारमा खपत हुन्छ, बाँकी विदेश निर्यात वा प्रशोधनमा जान्छ, जसले सहकारीहरूका लागि प्रशोधन र निर्यातमा ठूलो अवसर सिर्जना गर्दछ।
- देशभर करिब ५०,००० भन्दा बढी मौरीपालक किसान सक्रिय छन्, जसमध्ये धेरैजसो साना किसानहरू छन् जसलाई संगठित र व्यावसायिक बनाउन सहकारीको भूमिका महत्वपूर्ण हुनेछ।
नेपाली महको बजारको सम्भावना र सहकारीले सामना गर्नुपर्ने चुनौतीहरू
नेपाली महको स्वाद र गुणस्तरका कारण स्वदेशी तथा विदेशी बजारमा यसको माग राम्रो छ। विशेषगरी अर्गानिक र स्थानीय जातको महको लागि उपभोक्ताहरू बढी आकर्षित हुने गरेका छन्। सहकारीहरूले यस मागलाई पूरा गर्न र नेपाली महलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्नेछन्। नेपालमा जैविक खेतीको बढ्दो प्रचलनले अर्गानिक महको बजारलाई थप विस्तार गर्ने सम्भावना छ, र सहकारीहरूले यसमा विशेष ध्यान दिन सक्छन्।
तर, यस क्षेत्रमा केही चुनौतीहरू पनि छन्। जस्तै: गुणस्तरीय मौरी जातको अभाव, रोगकीराको प्रकोप, जलवायु परिवर्तनको असर, र प्रशोधन तथा प्याकेजिङमा लगानीको कमी। सहकारीहरूले यी चुनौतीहरूको सामना गर्न प्राविधिक ज्ञान र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमा जोड दिनुपर्नेछ। नेपाल सरकारले पनि मौरीपालन क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्न विभिन्न नीतिगत र कार्यक्रमगत सहयोग प्रदान गर्दै आएको छ, जसको लाभ सहकारीहरूले लिन सक्नेछन्।
विशेषज्ञको राय: सहकारीको माध्यमबाट मौरीपालनको व्यवसायीकरण
कृषि अर्थशास्त्री डा. रमेश थापाका अनुसार, “सहकारीको माध्यमबाट मह उत्पादनलाई व्यवसायीकरण गर्नु एक सकारात्मक कदम हो। यसले साना किसानहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याई उनीहरूको आर्थिक हैसियत सुधार्न मद्दत गर्नेछ। तर, यसका लागि प्रभावकारी अनुगमन र प्राविधिक सहयोग आवश्यक छ।” उहाँले अगाडि भन्नुभयो, “नेपालको संविधानले कृषि र सहकारीलाई प्राथमिकता दिएको छ, र यसैअनुरूप मह उत्पादनमा सहकारीको प्रवेशले ग्रामीण विकासलाई गति दिनेछ।”
सहकारीको मह उत्पादनमा प्रवेश: भविष्यको बाटो र यसको प्रभाव
सहकारीहरूले मह उत्पादनमा मात्र नभई यससँग सम्बन्धित अन्य उत्पादनहरू जस्तै – मोम, रोयल जेली, र बि पोलको उत्पादन र बजारीकरणमा पनि ध्यान दिनुपर्नेछ। यसले मौरीपालनलाई एक पूर्ण व्यावसायिक क्षेत्रको रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्नेछ। आगामी दिनमा सहकारीहरूले यस क्षेत्रमा कस्तो नेतृत्व गर्छन्, त्यो हेर्नलायक हुनेछ। यसले नेपाललाई मह उत्पादनको क्षेत्रमा एक प्रमुख खेलाडीको रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गर्नेछ, जसले गर्दा देशको निर्यात आयमा समेत वृद्धि हुनेछ।
यस नयाँ पहलले ग्रामीण क्षेत्रका हजारौं परिवारलाई प्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना गर्नेछ र उनीहरूको जीवनस्तर उकास्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउनेछ। सहकारीहरूले किसानहरूलाई तालिम, उन्नत प्रविधि, र बजारको पहुँच प्रदान गरेर उनीहरूको उत्पादन क्षमता र गुणस्तर बढाउन मद्दत गर्नेछन्। यसले समग्रमा नेपाली अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ र आत्मनिर्भरताको लक्ष्य हासिल गर्न सहयोग पुर्याउनेछ।