सप्तरीको हनुमाननगर कंकालिनी नगरपालिका–८ जोगिनियाँबाट हराएका १६ वर्षीया अनिसा कुमारी यादव र सोही उमेरकी बबिता कुमारी गोठियासहित तीन बालबालिकालाई भारतको नयाँ दिल्लीबाट सकुशल उद्धार गरी २०८३ असोज १८ गते आइतबार साँझ परिवारको जिम्मा लगाइएको छ। यो घटनाले मधेश प्रदेशमा बालबालिका हराउने र मानव बेचबिखनको जोखिम कायम रहेको देखाउँछ, जसले स्थानीय समुदायमा गम्भीर चिन्ता बढाएको छ र सीमावर्ती क्षेत्रमा बालबालिकाको सुरक्षाको आवश्यकतालाई थप उजागर गरेको छ।
अनिसा र बबिता गत भदौ ११ गते (अगस्ट २७, २०२६) देखि अचानक सम्पर्कविहीन भएका थिए। उनीहरू बेपत्ता भएपछि परिवारजनले जिल्ला प्रहरी कार्यालय सप्तरीमा खोजतलासका लागि निवेदन दिएका थिए। परिवारले दिएको निवेदनका आधारमा प्रहरीले तत्काल खोजी कार्य अगाडि बढाएको थियो। अनुसन्धानको क्रममा दुवै बालिका भारतको नयाँ दिल्लीमा रहेको जानकारी प्राप्त भएपछि उद्धार प्रक्रिया सुरु गरिएको थियो।
यसैगरी, सप्तरीकै अग्नीसाइर कृष्णसवरण गाउँपालिका–६ बाट करिब १० वर्षअघि हराएका १६ वर्षीय शिवकुमार सदालाई पनि भारतको नयाँ दिल्लीबाटै उद्धार गरी २०८३ असोज १८ गते आइतबार नै परिवारको जिम्मा लगाइएको थियो। अनिसा र बबिताको घटनासँगै शिवकुमारको उद्धारले मधेश प्रदेशमा बालबालिका बेपत्ता हुने र सीमापारि पुग्ने क्रम कति गम्भीर छ भन्ने स्पष्ट पारेको छ। दश वर्ष लामो प्रतीक्षापछि छोरालाई फिर्ता पाउँदा सदाको परिवारमा खुसी छाएको छ, जसले लामो समयदेखि हराएका बालबालिकाको उद्धार सम्भव रहेको देखाउँछ।
यी तीनै बालबालिकाको सकुशल उद्धारका लागि जिल्ला प्रहरी कार्यालय सप्तरीले भारतको नयाँ दिल्लीमा रहेको ‘किङ इन्डिया’ नामक संस्थासँग समन्वय गरेको थियो। ‘किङ इन्डिया’ संस्थाका निर्देशक नवीन जोशीले उद्धार गरिएका अनिसा, बबिता र शिवकुमारलाई नेपाल ल्याई जिल्ला प्रहरी कार्यालय सप्तरीमा बुझाएका थिए। यस संस्थाले हराएका बालबालिकाको खोजी तथा उद्धारमा नेपाल प्रहरीसँग लामो समयदेखि सहकार्य गर्दै आएको छ, जसले सीमापारि बेपत्ता भएका व्यक्तिहरूको खोजीमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
सप्तरीका प्रहरी नायब उपरीक्षक हेमराज घिमिरेका अनुसार, आवश्यक समन्वय र सबै कानुनी प्रक्रिया पूरा गरेपछि तीनै बालबालिकाहरूलाई २०८३ असोज १८ गते आइतबार साँझ परिवारको जिम्मा लगाइएको हो। प्रहरी कार्यालयमा ल्याइएका बालबालिकाहरूका अभिभावकलाई बोलाएर उनीहरूको परिचय र अन्य विवरण पुष्टि गरेपछि सुरक्षित रूपमा परिवारलाई हस्तान्तरण गरिएको घिमिरेले बताए। यसरी लामो समयदेखि बेपत्ता भएका बालबालिका परिवारसँग पुनर्मिलन हुन सकेका छन्।
मधेशमा बालबालिका हराउने क्रम र चुनौती
मधेश प्रदेशमा बालबालिका हराउने समस्या निकै चिन्ताजनक रूपमा बढिरहेको छ, जसले यस क्षेत्रको सामाजिक सुरक्षा र मानव अधिकारको अवस्थामाथि प्रश्न खडा गरेको छ। प्रहरी तथ्यांकअनुसार, यस प्रदेशमा हरेक महिना औसत ४१ जना बालबालिका बेपत्ता हुने गरेका छन्। हराउने बालबालिकाहरूमध्ये बालिकाको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढी रहेको छ, जसले समाजमा लैंगिक असमानता र जोखिमको संकेत गर्छ। यसले विशेषगरी बालिका तथा किशोरीहरू मानव बेचबिखन र अन्य शोषणको उच्च जोखिममा रहेको देखाउँछ। चालु आर्थिक वर्षको १० महिनामा सप्तरी जिल्लाबाट मात्र ८९ जना बालबालिका हराएको तथ्यांकले यस क्षेत्रमा बालबालिकाको सुरक्षामा ठूलो चुनौती रहेको र तत्काल प्रभावकारी कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याउँछ।
नेपाल-भारतबीचको खुला सीमा मानव बेचबिखन रोकथामका लागि प्रमुख चुनौती बनेको छ। दलालहरूले गरिब र बेरोजगार महिला तथा बालबालिकालाई विभिन्न प्रलोभनमा पारेर, जस्तै भारतमा राम्रो जागिर, आकर्षक विवाह वा शिक्षाको बहानामा सीमापारि लैजाने गरेका छन्। यस्ता घटनाहरूले सीमावर्ती क्षेत्रका परिवारहरूलाई सधैँ जोखिममा राखेको छ, जहाँ कमजोर आर्थिक अवस्था भएका परिवारका बालबालिका सजिलै निशाना बन्ने गर्छन्। ‘किङ इन्डिया’ जस्ता संस्थाहरूको सीमापार समन्वय र सक्रियताले हराएका व्यक्तिहरूको उद्धारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको यस घटनाले पुष्टि गर्छ, तर यो समस्याको दीर्घकालीन समाधानका लागि थप व्यापक प्रयास आवश्यक देखिन्छ।
अनुत्तरित प्रश्न र थप अनुसन्धानको आवश्यकता
बालबालिकाहरूलाई परिवारको जिम्मा लगाइए पनि उनीहरू नयाँ दिल्ली कसरी पुगे भन्नेबारे स्पष्ट कारण अझै खुलेको छैन। अनिसा, बबिता र शिवकुमारको हराउनु मानव बेचबिखन, प्रेम सम्बन्ध वा अन्य कुनै कारणले हो भन्नेबारे थप अनुसन्धानको विवरण उपलब्ध छैन। यस घटनामा कुनै व्यक्ति वा समूहविरुद्ध मुद्दा दायर गरिएको छ वा छैन भन्नेबारे पनि जानकारी अपुग छ। साथै, उद्धारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको ‘किङ इन्डिया’ संस्थाको पूर्ण कानुनी नाम, दर्ता स्थिति र विस्तृत कार्यक्षेत्रबारे पनि थप जानकारी फेला परेको छैन, जसले यस्ता संस्थाहरूको पारदर्शितामाथि प्रश्न उठाउँछ।
यी अनुत्तरित प्रश्नहरूले मधेश प्रदेशमा बालबालिकाको सुरक्षा र मानव बेचबिखन नियन्त्रणका लागि थप गम्भीरतापूर्वक काम गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्। यस प्रकारका घटनाहरूको मूल कारण पत्ता लगाई दोषीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउन थप अनुसन्धान अपरिहार्य छ। स्थानीय निकाय, प्रहरी प्रशासन र समुदाय आफैंले बालबालिकाको सुरक्षामा थप सतर्कता अपनाउनुपर्छ, विशेषगरी खुला सीमाको संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राख्दै। परिवारहरूले आफ्ना बालबालिकाको गतिविधिमा ध्यान दिनु र अपरिचित व्यक्तिहरूसँगको सम्पर्कबारे सचेत गराउनु अपरिहार्य देखिन्छ ताकि भविष्यमा यस्ता घटनाहरू दोहोरिन नपाऊन्।
