आर्कटिक र अन्टार्कटिक बाहिर पृथ्वीको सबैभन्दा ठूलो हिउँ भण्डार ‘तेस्रो ध्रुव’का हिमनदीहरू पग्लिँदा एसियाका १.३ अर्ब मानिसको जलसुरक्षा संकटमा परेको छ। वैज्ञानिक अध्ययनले हिमनदीको ९ प्रतिशत पिण्ड गुमेको देखाउँछ।
तेस्रो ध्रुव, जसलाई ‘एसियाली वाटर टावर’ भनिन्छ, तिब्बती पठार र वरपरका हिमशृङ्खलाहरूमा फैलिएको छ। यो इन्डस, गङ्गा, ब्रह्मपुत्र, मेकङ, याङ्त्जी र एल्लो नदीहरूको पानीको स्रोत हो। यस क्षेत्रमा करिब ७ हजार घन किलोमिटर बरफ छ।
नेपालको हिमालय क्षेत्रका सगरमाथा, अन्नपूर्ण, माछापुच्छ्रे र लाङटाङ हिमनदीहरू तेस्रो ध्रुवका अभिन्न अङ्ग हुन्। यी हिमनदीले नेपालको नदी प्रणालीलाई पानी आपूर्ति गर्छन्। यसले करिब २१ करोड स्थानीय बासिन्दा र तल्लो भूभागका १.३ अर्ब मानिसलाई पानी उपलब्ध गराउँछ।
सन् १९७० को दशकदेखि तेस्रो ध्रुव क्षेत्रका अधिकांश हिमनदीले पिण्ड गुमाइरहेका छन्। सन् २००० देखि २०१६ सम्म ब्रह्मपुत्र, इन्डस, गङ्गा, अमुदर्या, सालविन, याङ्त्जी र मेकङ जलाधार क्षेत्रहरूले नकारात्मक पिण्ड सन्तुलन देखाए। यसले बरफ पग्लिएपछि नदी प्रवाहमा अस्थायी वृद्धि गरायो। तर, भित्री तिब्बती पठार, मध्य कराकोरम र पश्चिमी पामिर क्षेत्रमा हिमनदी वृद्धि पनि देखिएको छ।
हिमालय क्षेत्रभरि मुहानहरू सुक्दै छन्। भारतीय हिमालयमा आधा प्राकृतिक मुहान हराएका छन्। नेपालमा पछिल्लो दशकमा १२ प्रतिशत मुहान सुकेका छन्। सिक्किममा सन् २००० को दशकमा मुहान पानी प्रवाह ३५ प्रतिशतले घट्यो। उत्तरपश्चिमी भारत र नेपालमा भूमिगत पानीको ह्रास पनि देखिएको छ।
वैज्ञानिक मोडेलहरू हिउँ र हिमनदी पग्लिएको पानीको योगदानबारे विभाजित छन्। इन्डस जलाधारमा हिमनदी पानीको योगदान ३% देखि ४०.६% सम्म छ। हिउँ पग्लिएको पानीको योगदान २२% देखि ७३% सम्म फरक छ। वर्षाको पानीको अनुमान २६% देखि ६५% सम्म भिन्न छ। यी विरोधाभासको कारण जलाधार सीमा, अध्ययन अवधि, मोडेलिङ विधि र तथ्याङ्क क्यालिब्रेसनको भिन्नता हो।
जलवायु परिवर्तनले तापक्रम र वर्षा बढ्ने प्रक्षेपण छ। यसले मौसमी प्रवाह ढाँचा परिवर्तन गर्नेछ। हिउँ चाँडै पग्लिनेछ, हिउँको सट्टा बढी वर्षा हुनेछ। इन्डस, गङ्गा र ब्रह्मपुत्र जलाधारमा बाढी र खडेरी दुवै तीव्र हुनेछन्। १.५ डिग्री सेल्सियस तापक्रम वृद्धिले हिमनदी पिण्ड ३६% ले घटाउनेछ।
दीर्घकालीन जलवायु मापन केन्द्रहरूको आवश्यकता छ। ५ हजार मिटरभन्दा माथिका स्टेसन न्यून छन्। अपर्याप्त तथ्याङ्कले भूमिगत पानीको अवस्था बुझ्न सकिएको छैन। उच्च–उचाइका मौसम केन्द्र विस्तार, हाइड्रोलोजिकल मोडेल सुमेलित गर्न र मुहान पुनर्भरण कार्यक्रम विस्तार गर्नुपर्छ।
तेस्रो ध्रुवलाई साझा सम्पदा मान्नुपर्छ। क्रायोस्फियर अनुगमनका लागि संयुक्त कोष बनाउनुपर्छ। १.५ डिग्री सेल्सियस तापक्रम सीमाले ३६% हिमनदी बरफ जोगाउन सकिन्छ। नेपालले मुहान सूचीको वैज्ञानिकीकरण, मोडेल अनिश्चितता सम्बोधन, पानी योजना अङ्गीकार, उच्च उचाइका भूमिगत पानी पुनर्भरण क्षेत्र संरक्षण र जलवायु–अनुकूलित पानी भण्डारण प्रणाली निर्माण गर्नुपर्छ।
वैज्ञानिक निष्कर्षलाई नीति–निर्माणमा अनिवार्य समावेश गर्नुपर्छ। सरकार, कर्मचारी, राजनीतिकर्मी र प्राज्ञिक क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक छ। पानीको कमीभन्दा जलप्रवाहको अनिश्चितता ठूलो जोखिम हो। तेस्रो ध्रुव संरक्षणबिना भूमि पुनर्स्थापना असम्भव छ।
