पश्चिम एसियामा संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानबीच उत्पन्न तनावका कारण रोजगारी तथा अन्य काममा गएका ३० हजारभन्दा बढी नेपाली नागरिक स्वदेश फर्किएका छन्। परराष्ट्र मन्त्रालयले शुक्रबार आयोजना गरेको पत्रकार सम्मेलनमा हालसम्म यो संख्यामा नेपाली स्वदेश फर्किएको पुष्टि गरेको छ। यो संख्याले मध्यपूर्वमा विकसित भूराजनीतिक घटनाक्रमको नेपाली कामदारहरूमाथि परेको प्रत्यक्ष प्रभावलाई उजागर गरेको छ। यसरी स्वदेश फर्कनेहरूको व्यवस्थापन र उनीहरूको भविष्यको योजनाबारे सरकारले थप ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

पश्चिम एसियाली तनावले स्वदेश फर्कने नेपालीको संख्या बढ्यो

• कुल स्वदेश फर्किएका नेपाली: ३०,००० भन्दा बढी
• कतारबाट मात्र फर्किएका नेपाली: २१,०००
• फर्कने कारण: तत्कालको अस्थिरता र बिदा
• प्रतिक्रिया दिने निकाय: परराष्ट्र मन्त्रालय

मन्त्रालयका अनुसार, यी नेपाली नागरिकहरू तत्कालको परिस्थितिका कारण र कतिपय बिदामा घर फर्किएका हुन्। खासगरी मध्यपूर्व एसिया, पश्चिम एसिया तथा अफ्रिका क्षेत्रमा कार्यरत नेपालीहरू स्वदेश फर्कने क्रममा रहेका छन्। नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त हुने विप्रेषणको ठूलो योगदान रहेको सन्दर्भमा, यसरी ठूलो संख्यामा कामदारहरूको फिर्तीले मुलुकको आर्थिक स्थायित्वमा पनि प्रश्नचिह्न खडा गर्न सक्नेछ। यसका अतिरिक्त, स्वदेश फर्किएका कामदारहरूलाई पुनः रोजगारीको अवसर प्रदान गर्ने चुनौती पनि सरकारसामु छ।

पश्चिम एसियाली तनावले स्वदेश फर्कने नेपालीको संख्या बढ्यो

परराष्ट्र मन्त्रालयका सहसचिव रामजी खड्काले दिएको जानकारी अनुसार, हालसम्म करिब ३० हजार नेपाली नागरिक पश्चिम एसियाली क्षेत्रबाट स्वदेश फिरेका छन्। यो संख्याले सो क्षेत्रमा उत्पन्न भूराजनीतिक तनावको प्रभावलाई देखाउँछ। वैदेशिक रोजगारीमा गएका नेपालीहरूको सुरक्षा चिन्ता यसको प्रमुख कारण बनेको छ। नेपालको संविधानले नागरिकको सुरक्षालाई मौलिक हक मानेको छ, र यस सन्दर्भमा सरकारको दायित्व विदेशमा रहेका आफ्ना नागरिकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु हो। यस किसिमका घटनाक्रमले नेपालको कूटनीतिक क्षमता र विदेशमा रहेका नागरिकहरूको सुरक्षाका लागि गरिने पहलहरूको प्रभावकारितामाथि पनि प्रश्न उठाउँछ।

विशेषगरी कतारबाट मात्र २१ हजार नेपाली नागरिक स्वदेश फर्किएको मन्त्रालयले जनाएको छ। यसले कतारमा कार्यरत नेपालीहरूको संख्या र उनीहरूमाझको सुरक्षाको चासोलाई इंगित गर्दछ। कतार मध्यपूर्वमा नेपालीहरूको लागि एक प्रमुख श्रम गन्तव्य हो, जहाँ लाखौं नेपाली युवाहरूले रोजगारी गरिरहेका छन्। यी नागरिकहरूले पठाएको विप्रेषणले नेपालको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसरी ठूलो संख्यामा कतारबाट नेपालीको फिर्तीले उक्त देशको अर्थतन्त्रमा मात्र नभई नेपालको अर्थतन्त्रमा पनि प्रभाव पार्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।

नेपालको कूटनीतिक सक्रियता र नागरिकको सुरक्षा

अमेरिका र इरानबीचको बढ्दो तनावले मध्यपूर्व क्षेत्रमा अस्थिरता निम्त्याएको छ। यसको प्रत्यक्ष असर सो क्षेत्रमा कार्यरत विदेशी कामदारहरूमा परेको छ, जसमा ठूलो संख्यामा नेपालीहरू छन्। परराष्ट्र मन्त्रालयले नेपाली नागरिकहरूको सुरक्षालाई उच्च प्राथमिकतामा राखेको र स्वदेश फर्कन चाहनेहरूलाई आवश्यक सहयोग गरिरहेको जनाएको छ। नेपालको परराष्ट्र नीतिले सधैं शान्ति र कूटनीतिक समाधानमा जोड दिँदै आएको छ। यस्ता अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्वहरूमा नेपालले तटस्थ भूमिका निर्वाह गर्दै आफ्ना नागरिकको हितलाई सर्वोपरि राख्नुपर्ने हुन्छ। यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा आवाज उठाउनु र सम्बन्धित देशहरूसँग निरन्तर संवादमा रहनु आवश्यक छ।

यस घटनाक्रमले नेपालको वैदेशिक रोजगार नीति र आप्रवासी कामदारहरूको सुरक्षामाथि पुनः बहसको आवश्यकतालाई जोड दिएको छ। सरकारले विदेशमा कार्यरत नेपालीहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न थप कूटनीतिक पहल गर्नुपर्ने देखिन्छ। यसका लागि सम्बन्धित देशहरूसँग निरन्तर समन्वय र सहकार्य आवश्यक छ। नेपाल सरकारले विदेशमा काम गर्न जाने नेपाली नागरिकहरूका लागि न्यूनतम पारिश्रमिक, कार्यअवधि, स्वास्थ्य सुविधा र सुरक्षाको ग्यारेन्टीजस्ता विषयमा थप कडा नियमन र अनुगमन प्रणाली लागू गर्नुपर्ने देखिन्छ। यसका अतिरिक्त, विदेशमा समस्यामा परेका नेपालीहरूलाई सहयोग गर्नका लागि दूतावास र वाणिज्य दूतावासहरूको क्षमता अभिवृद्धि गर्नुपर्नेछ।

यद्यपि, स्वदेश फर्किएका सबै नागरिक तत्कालको परिस्थितिका कारण मात्र फर्किएका हुन् वा उनीहरूलाई स्वदेश फर्कनका लागि अन्य कुनै दबाब थियो भन्ने विषयमा थप स्पष्टता आउन बाँकी छ। मन्त्रालयले यस विषयमा थप अनुसन्धान र तथ्यांक संकलन गरिरहेको बताएको छ। यस सन्दर्भमा, नेपाल सरकारले स्वदेश फर्किएका नागरिकहरूसँग विस्तृत छलफल गरी उनीहरूको अनुभव र गुनासो बुझ्नुपर्नेछ। यसबाट भविष्यमा यस्ता समस्याहरूबाट बच्नका लागि आवश्यक नीतिगत सुधार गर्न सहयोग पुग्नेछ। साथै, स्वदेश फर्किएका दक्ष कामदारहरूलाई स्वदेशमै रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्नका लागि विशेष कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

पश्चिम एसियाको राजनीतिक अवस्थामा आउने हरेक परिवर्तनले नेपालको अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गरेको छ। यस पटकको घटनाक्रमले विदेशमा कार्यरत नेपालीहरूको सुरक्षा र उनीहरूको भविष्यबारे थप चिन्ता थपेको छ। नेपालको विकासका लागि वैदेशिक रोजगारी एक महत्वपूर्ण स्रोत भए तापनि, यसका जोखिमहरूलाई कम गर्नका लागि सरकारले सचेत र प्रभावकारी कदम चाल्नुपर्छ। यसका लागि अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारको अवस्थाबारे निरन्तर अध्ययन गर्ने, सुरक्षित र मर्यादित रोजगारीका गन्तव्यहरू पहिचान गर्ने र कामदारहरूको क्षमता विकासमा लगानी गर्ने जस्ता कार्यहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्नेछ।

आगामी दिनमा नेपालको तयारी

पश्चिम एसियामा उत्पन्न भूराजनीतिक तनावले नेपाललाई अप्रत्याशित चुनौतीहरूको सामना गर्न बाध्य पारेको छ। ३० हजारभन्दा बढी नेपाली नागरिकको स्वदेश फिर्तीले मुलुकको सामाजिक र आर्थिक क्षेत्रमा तत्काल असर पार्नेछ। यसले स्वदेश फर्किएका नागरिकहरूका लागि रोजगारी, बसोबास र मानसिक स्वास्थ्य परामर्शजस्ता विषयमा सरकारले विशेष योजना ल्याउनुपर्ने आवश्यकतालाई जोड दिएको छ। यसका अतिरिक्त, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा नेपालले आफ्नो भूमिकालाई थप सुदृढ गर्नुपर्नेछ, ताकि भविष्यमा यस्ता संकटहरूबाट आफ्ना नागरिकलाई बचाउन सकियोस्।