खगोलीय उत्पत्तिको उच्च–ऊर्जा न्युट्रिनो पत्ता लगाउन आइसक्युब न्युट्रिनो अब्जर्भेटरीमा निर्णायक योगदान दिएका बेल्जियन–अमेरिकी वैज्ञानिक फ्रान्सिस हाल्जेनलाई रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सेसले अक्टोबर ६, २०२६ मा भौतिकशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गरेको छ।
यसअघि, अक्टोबर ५, २०२६ मा घोषणा गरिएको चिकित्साशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार अमेरिकाको स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका कार्ल डाइसरोथ, जर्मनीको हम्बोल्ट विश्वविद्यालय बर्लिनका पिटर हेगेम्यान र जर्मनीको वुर्जबर्ग विश्वविद्यालयका जर्ज नागेललाई ‘लाइट-गेटेड आयन च्यानल र अप्टोजेनेटिक्स सम्बन्धी आविष्कारका लागि’ संयुक्त रूपमा प्रदान गरिएको थियो।
हाल्जेनको खोजले ब्रह्माण्डका रहस्यमय न्युट्रिनो कणहरू बुझ्न र सुदूर ब्रह्माण्डका अत्यधिक ऊर्जाशील खगोलीय प्रक्रियाहरू अध्ययन गर्न मार्ग प्रशस्त गरेको छ।
रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सेस: नोबेल पुरस्कार प्रदायक
रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सेस भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र र आर्थिक विज्ञानमा नोबेल पुरस्कार प्रदान गर्ने संस्था हो। यसले विश्वभरका महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक खोजहरूलाई मान्यता दिन्छ।
न्युट्रिनो: ब्रह्माण्डका रहस्यमय कणको पहिचान
न्युट्रिनो कणहरू ब्रह्माण्डमा अत्यन्त ऊर्जाशील खगोलीय प्रक्रियाबाट उत्पन्न हुन्छन् र यिनीहरूलाई ‘ब्रह्माण्डका रहस्यमय सन्देशवाहक’ पनि भनिन्छ। यी कणहरू अन्य पदार्थहरूसँग कमै मात्र अन्तरक्रिया गर्ने भएकाले यिनलाई पत्ता लगाउन निकै कठिन हुन्छ। फ्रान्सिस हाल्जेनले सन् १९८८ मा दक्षिणी ध्रुवको बरफ प्रयोग गरेर न्युट्रिनो पत्ता लगाउने आफ्नो अवधारणा पहिलो पटक प्रस्तुत गरेका थिए।
उनको यही अवधारणाअनुरुप अन्टार्टिकाको दक्षिणी ध्रुवमा सन् २०१० मा आइसक्युब न्युट्रिनो अब्जर्भेटरी निर्माण भई सञ्चालनमा आयो। यो एक घन किलोमिटरको डिटेक्टर हो, जसमा न्युट्रिनो ट्र्याक गर्न लाइट सेन्सरहरू जडान गरिएका छन्। रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सेसकी महासचिव एलेन मुन्सले पत्रकार सम्मेलनमा भनिन्, ‘यस वर्षको पुरस्कार अन्तरिक्षबाट आउने रहस्यमय सन्देशवाहकहरूका बारेमा हो।’
एलेन मुन्सले जनवरी १, २०२६ देखि रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सेसकी महासचिवको पद सम्हालेकी छिन्।
आइसक्युब अब्जर्भेटरीको उपलब्धि र हाल्जेनको योगदान
आइसक्युब न्युट्रिनो अब्जर्भेटरीको निर्माण सन् २०११ मा सम्पन्न भएको थियो। यस केन्द्रबाट अनुसन्धानकर्ताहरूले निकै सुदूर ब्रह्माण्डमा रहेका न्युट्रिनोहरूको अध्ययन गर्छन्। आइसक्युबद्वारा उच्च-ऊर्जा बाह्य न्युट्रिनोहरूको पहिलो पत्ता सन् २०१३ मा गरिएको थियो भने सोही वर्ष वैज्ञानिकहरूले न्युट्रिनोको पहिलो ब्रह्माण्डीय स्रोत पनि पहिचान गरेका थिए।
बेल्जियमको टिनेनमा जन्मिएका ८२ वर्षीय हाल्जेन अमेरिकाको विस्कन्सन–म्याडिसन विश्वविद्यालयका विलास रिसर्च प्रोफेसर र ग्रेगरी ब्राइट प्रोफेसर हुन्। उनी एनएसएफ आइसक्युब न्युट्रिनो अब्जर्भेटरीका प्रमुख अन्वेषक पनि हुन्। सन् १९८० को दशकदेखि नै भौतिकशास्त्रको अध्ययन तथा अनुसन्धानमा सक्रिय हाल्जेनले न्युट्रिनो खगोलशास्त्रको क्षेत्रमा दशकौंदेखि नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। पुरस्कार घोषणा लगत्तै टेलिफोनमार्फत पत्रकार सम्मेलनलाई सम्बोधन गर्दै हाल्जेनले भने, ‘यो एउटा ठूलो आश्चर्य थियो, र मैले यस्तो अपेक्षा गरेको थिइनँ। तर यो पुरस्कारको बारेमा सुन्दा ज्यादै खुसी लाग्यो।’
नोबेल पुरस्कारको प्रभाव र आइसक्युबको भविष्य
भौतिकशास्त्रतर्फको यो नोबेल पुरस्कारले ब्रह्माण्डसम्बन्धी मानव बुझाइलाई फराकिलो बनाउनेछ। न्युट्रिनोको अध्ययनले तारा, आकाशगंगा र ब्रह्माण्डको उत्पत्ति तथा विकासबारे नयाँ जानकारी प्रदान गर्न सक्छ, जसले खगोलविद् र भौतिकशास्त्रीहरूलाई अदृश्य ब्रह्माण्डको गहिराइमा पुग्न सघाउनेछ। यसले ब्रह्माण्डका सबैभन्दा ऊर्जाशील घटनाहरू, जस्तै सुपरनोभा र गामा-रे बर्स्टहरू, बुझ्न मद्दत गर्छ।
सन् २०१९ मा स्वीकृत भएको आइसक्युब अपग्रेड परियोजना, सात वर्षपछि सन् २०२६ मा सफलतापूर्वक तैनाथ गरिएको थियो, जुन यसको स्थापनापछिको पहिलो महत्त्वपूर्ण विस्तार हो। यसै वर्ष (२०२६) पछि यस अपग्रेडबाट पहिलो वैज्ञानिक डेटा प्राप्त हुने अपेक्षा गरिएको छ। फ्रान्सिस हाल्जेनले यो पुरस्कारले नयाँ अनुसन्धान प्रस्ताव स्वीकृत गराउन मद्दत गर्ने आशा व्यक्त गरेका छन्।
नोबेल पुरस्कार समारोह र आइसक्युबको आगामी योजना
नोबेल पुरस्कार वितरण समारोह सामान्यतया डिसेम्बर १० मा स्टकहोममा आयोजना गरिन्छ। यस समारोहमा हाल्जेनलाई १२ मिलियन स्विडिस क्रोनरको पुरस्कार राशि प्रदान गरिनेछ। यसबाहेक, आइसक्युब-जेन२ नामक एक प्रस्तावित परियोजना क्षितिजमा छ, जसमा आठ गुणा ठूलो भोल्युम र अझ उच्च ऊर्जाका खगोलीय न्युट्रिनोहरू मापन गर्ने क्षमता हुनेछ। यसले भविष्यमा न्युट्रिनो खगोलशास्त्रमा थप क्रान्तिकारी खोजहरूको सम्भावना बढाएको छ।
